Ăn chay hay ăn kiêng ở Phú Quý làm được nhưng cần chuẩn bị: bữa ăn ở đảo nghiêng hẳn về hải sản, nhiều món dùng nước mắm, nước dùng cá, tôm khô làm nền, và rau phần lớn chở từ đất liền. Nói rõ với bếp từng thứ không ăn được, ưu tiên các món đơn giản như cơm, rau luộc hoặc xào dầu, đậu hũ, canh rau, mang theo gia vị chay và đồ ăn khô quen dùng.
Nhiều người ăn chay ngại đi đảo vì nghĩ "toàn hải sản". Thực tế, người đảo cũng ăn rau, đậu, cơm hằng ngày, và chủ quán thường sẵn lòng nấu riêng nếu được dặn rõ. Cái khó nằm ở chỗ "chay" có nhiều mức, và nhiều món trông như không có hải sản lại được nêm bằng nước mắm hay nấu bằng nước luộc cá.
Bài này dành cho người ăn chay (trường chay hay theo ngày), người không ăn hải sản vì không thích hoặc vì dị ứng, và người đang ăn kiêng vì sức khoẻ. Về bữa cơm thường ngày của người đảo và chuyện rau xanh chở từ đất liền, xem thêm trên phuquy.org.
Vì sao ăn chay ở đảo cần dặn kỹ hơn ở thành phố
Ở thành phố lớn có quán chay chuyên, bếp chay riêng, gia vị chay sẵn. Ở đảo, phần lớn quán nấu cho người địa phương và khách ăn hải sản. Nước mắm là gia vị nền gần như mọi món mặn; tôm khô, ruốc, nước luộc cá làm ngọt canh; mỡ dùng để xào. Một đĩa rau muống xào tỏi tưởng chay hoàn toàn vẫn có thể có nước mắm hay dầu hào.
Thứ hai là nguyên liệu. Rau xanh, đậu hũ, nấm, nhiều loại trái cây phải chở từ đất liền qua tàu. Ngày tàu chạy đều, chợ có rau tương đối đủ; ngày tàu ngừng vì sóng gió, rau có thể khan, đậu hũ hết sớm. Người ăn chay vì vậy nên chủ động hơn: hỏi trước, mang theo một phần đồ ăn khô.
Thứ ba là cách hiểu chữ "chay". Với người bán, "không thịt" có khi vẫn là có cá, có mắm. Nói "ăn chay" mà không giải thích có thể nhận về đĩa cơm chiên trứng với nước mắm, hoặc canh rau nấu với tôm khô. Không ai cố ý làm sai; chỉ là mỗi người hiểu một kiểu.
Nói với bếp thế nào cho rõ
Thay vì chỉ nói "ăn chay", hãy nói cụ thể những thứ không ăn. Những câu ngắn dưới đây giúp người nấu hình dung ngay.
| Bạn là | Câu nên nói | Món dễ nấu |
|---|---|---|
| Ăn chay trường, không trứng sữa | Không thịt, không cá, không tôm, không nước mắm, không mắm ruốc, không mỡ, không nước dùng xương hay cá | Cơm, rau luộc, rau xào dầu với muối, đậu hũ, canh rau nấu nước lã |
| Ăn chay có trứng sữa | Như trên, nhưng ăn được trứng | Thêm trứng chiên, trứng hấp, canh rau có trứng |
| Ăn chay theo ngày | Hôm nay ăn chay, không thịt cá, không nước mắm | Như chay trường, ngày khác ăn bình thường |
| Không ăn hải sản, vẫn ăn thịt | Không cá, tôm, mực, cua, ốc; không nước mắm, không mắm | Thịt gà, thịt heo, trứng, rau; dặn kỹ dầu chiên và nồi |
| Dị ứng hải sản | Bị dị ứng, kể cả dính chút nước mắm, dầu chiên hải sản cũng không được | Món nấu riêng, nồi riêng, dầu mới |
Nói thêm "nêm bằng muối hoặc nước tương" giúp người nấu có cách thay nước mắm ngay. Nếu bạn mang theo nước tương chay, đưa cho bếp dùng là cách nhanh nhất.
Với người dị ứng hải sản, chuyện không chỉ là khẩu vị mà là sức khoẻ. Nói rõ là dị ứng, đừng chỉ nói "không thích". Bếp nhỏ ở đảo thường chiên hải sản và món khác chung chảo dầu; hỏi kỹ và chọn món ít rủi ro nhất.
Những món dễ tìm và dễ nhờ nấu
Cơm trắng, cháo trắng. Có ở hầu hết quán cơm. Cháo trắng ăn với rau, đậu phộng rang, dưa là bữa nhẹ an toàn, nhất là ngày mệt sau chuyến tàu.
Rau luộc, rau xào. Rau muống, cải, bí, mướp tuỳ hôm. Dặn xào dầu, nêm muối hoặc nước tương; rau luộc chấm nước tương.
Đậu hũ. Đậu hũ chiên, đậu sốt cà chua, đậu hũ non. Hỏi trước vì có hôm hết; dặn sốt cà không nêm nước mắm.
Đậu phộng và khoai. Đậu phộng, khoai lang là sản vật quen của đảo. Đậu phộng luộc, rang; khoai lang luộc là món ăn chay tiện mang theo đi chơi.
Bánh mì, xôi. Bánh mì không nhân chấm nước tương hay ăn với rau, trứng; xôi đậu, xôi bắp. Hỏi xôi có rắc ruốc tôm hay hành mỡ không.
Trái cây. Chuối, dưa hấu, xoài tuỳ mùa và tuỳ chuyến tàu. Mua ở chợ buổi sáng.
Mì, bún xào chay. Nhờ quán xào với rau, nấm, đậu. Dặn kỹ nước sốt.
Ăn kiêng vì sức khoẻ: hỏi bác sĩ trước chuyến đi
Một chuyến đi biển nhiều hải sản, đồ khô, đồ nướng, bia rượu có thể không hợp với một số bệnh lý. Người bị gút thường được khuyên hạn chế hải sản, nhất là một số loại có vỏ và nội tạng, cùng với bia rượu. Người tăng huyết áp, bệnh thận cần để ý lượng muối: đồ khô, mắm, nước chấm đậm, mì gói đều mặn. Người tiểu đường cần giữ giờ ăn, giờ dùng thuốc, cân đối tinh bột và đồ ngọt dù đang du lịch. Người có bệnh dạ dày nên tránh cay, chua, đồ sống.
Đây là những định hướng chung, không phải lời khuyên điều trị. Mỗi người có tình trạng khác nhau. Trước chuyến đi, hỏi bác sĩ đang theo dõi bạn: những món nào cần tránh, lượng thế nào là vừa, cần mang thuốc gì, khi nào cần đi khám. Mang đủ thuốc cho cả chuyến cộng thêm vài ngày dự phòng phòng khi tàu ngừng chạy.
Ở đảo, khi gọi món, đừng ngại nói "nấu nhạt giúp", "không cho bột ngọt", "ít đường". Quán ăn gia đình thường dễ điều chỉnh hơn quán đông khách. Người có bệnh nền cũng nên biết cơ sở y tế gần nhất trên đảo; cách đưa người có bệnh nền đi đảo, xem chuyên mục hành lý, sức khoẻ và an toàn biển của trang.
Mang gì từ đất liền
Một túi nhỏ đồ ăn khô và gia vị giúp những bữa ở đảo dễ thở hơn rất nhiều, nhất là khi gặp ngày tàu ngừng chạy, chợ thiếu rau.
- Nước tương chay hoặc hạt nêm chay, đựng chai nhỏ kín, bọc túi zip.
- Mì, bún khô, miến, cháo ăn liền loại chay.
- Các loại hạt, đậu, ngũ cốc ăn sáng, sữa hạt hộp.
- Đồ ăn nhẹ quen dùng hợp với chế độ của bạn: bánh gạo, bánh ăn kiêng, trái cây sấy.
- Rong biển khô ăn liền, chà bông chay, đậu hũ ky khô nếu biết nấu.
- Thuốc và dụng cụ theo dõi sức khoẻ (máy đo đường huyết, máy đo huyết áp) với người có bệnh nền.
Tính phần này vào hành lý, đóng gói chống ẩm, vì không khí trên đảo ẩm làm bánh, hạt mau ỉu. Chia thành từng túi nhỏ cho từng ngày để không phải mở cả gói lớn. Quy định hành lý trên tàu ra đảo, xem thêm trên phuquy.org.
Không cần mang tất cả. Ưu tiên gia vị chay và đồ ăn sáng, vì đây là hai thứ khó tìm nhất; rau, trái cây, cơm thì đa phần mua được tại chỗ trong ngày tàu chạy đều.
Ở chỗ có bếp: tự nấu một phần
Nếu chỗ ở cho phép dùng bếp, người ăn chay có thể tự nấu bữa sáng, bữa tối đơn giản và chỉ ăn quán bữa trưa. Đi chợ buổi sáng mua rau, đậu hũ, trứng, trái cây; nấu cơm, luộc rau, xào đậu. Cách tự nấu ăn ở homestay, dùng nước và gas tiết kiệm, có bài riêng trong chuyên mục.
Khi đặt phòng, hỏi luôn chủ nhà: có bếp chung không, có nồi cơm điện không, có tủ lạnh để đồ không. Một số chủ nhà có thể nấu giúp bữa chay nếu được báo trước, tính thêm chi phí theo thoả thuận. Đây thường là lựa chọn dễ chịu nhất cho người ăn chay trường đi đảo vài ngày.
Nếu đi nhóm có người ăn chay, người ăn mặn, bữa tối tự nấu chung là dịp tốt để mỗi người có món mình ăn được: một nồi lẩu nấm rau riêng bên cạnh nồi lẩu hải sản, dụng cụ riêng, không ai phải ngồi ăn cơm trắng.
Ăn chay khi đi chơi cả ngày và ra hòn
Những ngày chạy vòng đảo hay ra hòn nhỏ là ngày người ăn chay dễ đói nhất: quán dọc đường nếu có cũng chủ yếu bán hải sản, trên hòn thì không có gì. Chuẩn bị từ tối hôm trước: cơm nắm muối mè, bánh mì kẹp đậu hũ chiên hoặc rau, đậu phộng luộc, khoai lang luộc, chuối, bánh quy chay. Những món này bền trong nắng và đủ năng lượng cho một buổi lặn.
Khi đi thuyền thuê theo nhóm, nếu chủ thuyền hay người tổ chức chuẩn bị bữa ăn kèm, báo rõ có người ăn chay từ lúc đặt chuyến. Đừng đợi lên tới hòn mới nói; lúc đó không còn cách nào xoay xở. Cách chuẩn bị đồ ăn mang theo cho ngày đi xa, giữ cho không hỏng trong nắng, có bài riêng trong chuyên mục.
Người ăn chay cũng nên để ý đủ đạm khi hoạt động nhiều: đậu, đậu hũ, sữa đậu, các loại hạt, trứng nếu ăn được. Ăn rau và cơm không suốt mấy ngày bơi lội, leo dốc dễ làm mệt nhanh. Một hộp hạt hỗn hợp trong balô là cách bổ sung gọn nhất.
Ngày rằm, mùng một và những bữa trong lễ
Một số gia đình có nếp ăn chay ngày rằm, mùng một âm lịch. Nếu chuyến đi rơi vào những ngày đó, báo trước cho chủ nhà hoặc quán quen. Ở đảo, vào những ngày này cũng có người dân ăn chay, nên một số quán có thể chuẩn bị món chay sẵn hơn ngày thường; hỏi để biết.
Nếu bạn đến đảo đúng dịp lễ hội làng biển và được mời ăn cỗ, có thể lịch sự nói rõ mình ăn chay, nhận phần cơm, rau, trái cây. Người đảo hiếu khách và hiểu chuyện. Phép ứng xử khi dự lễ, xem thêm trên phuquy.org.
Điều quan trọng là không đòi hỏi quá mức ở những nơi bếp nhỏ, nguồn hàng ít. Một đĩa rau luộc, chén cơm, miếng đậu hũ nấu cẩn thận đã là cố gắng của người nấu ở một hòn đảo xa bờ.
Nếu muốn giữ ngày chay trong chuyến đi mà không gây khó cho ai, cách đơn giản là mang theo đồ chay khô cho đúng ngày đó, ăn ở chỗ ở hoặc mang theo đi chơi. Những ngày còn lại ăn uống linh hoạt hơn theo nếp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ở Phú Quý có quán chay không?
Có thể có, nhưng không nhiều và giờ mở cửa có thể không cố định. Hỏi chủ nhà nơi bạn ở và người dân địa phương để biết. Danh bạ của trang có thể tra các cơ sở ăn uống đã đăng ký trên đảo. Đừng chỉ trông vào quán chay; chuẩn bị cách dặn bếp ở quán thường.
Nước mắm có trong những món tưởng là chay không?
Có, khá phổ biến. Rau xào, canh rau, trứng chiên, cơm chiên ở quán thường nêm nước mắm. Dặn rõ "không nước mắm, nêm muối hoặc nước tương" khi gọi món. Mang theo nước tương chay đưa cho bếp là cách chắc chắn nhất.
Người không ăn hải sản có ăn được gì ở đảo?
Được: thịt gà, thịt heo, trứng, rau, đậu hũ, cơm, bún, bánh mì. Chỉ cần dặn bếp không nêm nước mắm, mắm ruốc nếu bạn kiêng cả những thứ này, và hỏi về dầu chiên nếu bạn dị ứng.
Đi đảo mấy ngày có cần mang nhiều đồ chay theo không?
Không cần nhiều, chỉ một túi nhỏ gia vị và đồ ăn khô dự phòng. Ngày tàu chạy đều, chợ có rau, quán có thể nấu riêng. Phần mang theo chủ yếu để dùng khi tàu ngừng chạy, khi đi chơi xa hàng quán, hoặc khi bếp không có gia vị chay.
Người bị gút có nên ăn hải sản khi đi đảo?
Người bị gút thường được bác sĩ khuyên hạn chế hải sản, nhất là một số loại, và hạn chế bia rượu. Mức độ cụ thể tuỳ tình trạng từng người. Hỏi bác sĩ đang điều trị trước chuyến đi, mang đủ thuốc, và đi khám nếu có cơn đau khớp bất thường trong chuyến đi.
Có nên nhờ chủ homestay nấu bữa chay không?
Nếu chủ nhà đồng ý, đây thường là cách tiện và chu đáo nhất. Báo trước khi đặt phòng, nói rõ mức chay của bạn, thoả thuận chi phí. Chủ nhà biết chợ, biết hôm nào có rau, nên bữa ăn thường phù hợp hơn tự đi tìm quán.