Để ngắm rạn mà không chạm, cần ba kỹ năng: nổi ngang ổn định mà không phải dùng tay chân, kiểm soát chân vịt để không đá vào san hô hay khuấy cát, và biết chỗ nghỉ khi mệt mà không phải đứng lên rạn. Ba kỹ năng này cũng chính là thứ giúp bạn thấy nhiều cá hơn, vì cá rạn bỏ chạy trước người bơi vụng.
Lời khuyên "không chạm san hô" ai cũng nghe, và các nguyên tắc chung đã có trong bài về rạn san hô trên phuquy.org. Bài này đi sâu vào phần "làm thế nào": tư thế, nhịp chân, khoảng cách, cách tiếp cận cá, những tình huống dễ chạm rạn nhất và cách tránh.
Phần lớn người chạm vào san hô không cố ý; họ mệt, hoảng, mải nhìn hay không ý thức được chân vịt đang ở đâu. Hiểu điều đó giúp bạn chuẩn bị đúng.
Vì sao một cú chạm nhẹ lại là chuyện lớn
Lớp sống của san hô là một lớp mô mỏng phủ trên khung đá vôi. Một cú chạm tay, một cú đá chân vịt, một bàn chân đứng lên có thể làm tróc lớp mô ấy, để lại vết thương mà tảo và vi khuẩn dễ xâm nhập. Những cành san hô mảnh mất nhiều năm mới mọc được một đoạn có thể gãy trong một giây.
Từng cú chạm có vẻ nhỏ, nhưng một vùng rạn nông được nhiều người ghé mỗi ngày trong mùa cao điểm thì tổng cộng không nhỏ. Những vùng rạn gần bờ, dễ tới, thường là những vùng bị tổn thương nhiều nhất vì lý do đó.
Còn một lý do thực tế cho chính bạn: san hô và đá trên rạn sắc, có thể có cầu gai, một số sinh vật có gai độc. Vết cắt từ san hô dễ nhiễm trùng trong khí hậu nóng ẩm. Không chạm vào rạn là bảo vệ rạn, cũng là bảo vệ bàn tay, bàn chân của mình.
Nền về san hô là gì, rạn quanh đảo chịu những sức ép nào, xem bài về rạn san hô trên phuquy.org. Ở đây chỉ cần nhớ: khoảng cách là thứ duy nhất bạn kiểm soát được hoàn toàn.
Tư thế nổi ngang: nền tảng của mọi thứ
Nằm sấp, người thẳng, thả lỏng. Khi cơ thể nằm ngang trên mặt nước, chân vịt ở gần mặt nước, cách xa rạn bên dưới. Khi người bị chúc chân xuống (tư thế "đứng" trong nước), chân vịt quét xuống sâu, rất dễ chạm rạn.
Nhìn xuống, không ngẩng đầu. Ngẩng đầu nhìn phía trước làm chân chìm xuống theo nguyên lý đòn bẩy. Muốn nhìn xa, chỉ liếc mắt, hoặc dừng hẳn rồi ngẩng.
Áo phao hoặc đồ lặn giúp nổi. Người hơi chìm, nhất là người gầy, cơ bắp, thường phải đạp liên tục để nổi; áo phao hay bộ đồ lặn mỏng giúp nổi tự nhiên, giảm nhu cầu đạp.
Tay để yên. Khoanh tay nhẹ trước ngực hoặc để dọc thân. Tay quạt liên tục vừa tốn sức vừa là thứ hay chạm rạn nhất.
Thở chậm. Phổi đầy khí giúp nổi cao hơn; thở chậm và sâu giúp bạn ổn định, không chìm lên chìm xuống theo nhịp thở gấp.
Kiểm soát chân vịt: biết chân mình đang ở đâu
Chân vịt kéo dài chân bạn thêm một đoạn đáng kể, và người mới thường không cảm nhận được đoạn kéo dài ấy. Hệ quả là chân vịt quét qua đầu san hô mà người bơi không hề biết. Kỹ năng đầu tiên là ý thức: thỉnh thoảng nhìn lại phía sau, hoặc nhờ bạn lặn nhắc nếu chân vịt xuống quá thấp.
Ở vùng nước nông, khi khoảng cách giữa bạn và rạn chỉ vài gang tay, hãy giảm biên độ đạp: đạp ngắn, nhẹ, gần mặt nước, hoặc đạp kiểu ếch (hai chân vịt khép mở sang hai bên) để luồng nước đẩy ngang thay vì đẩy xuống. Nếu quá nông, đừng bơi qua; vòng ra chỗ sâu hơn.
Ở những chỗ đáy cát gần rạn, đạp mạnh làm cát bốc lên, phủ lên san hô và làm đục nước cho cả nhóm. Đạp chậm, đều; khi muốn dừng, ngừng đạp và để quán tính đưa bạn đi tiếp một đoạn.
Khi quay đầu, đừng gập người và đạp mạnh; xoay bằng cách nghiêng vai, đạp nhẹ một bên. Khi dừng lại để ngắm, đặt chân vịt ở vị trí nằm ngang, không thả rơi xuống.
Những tình huống dễ chạm rạn nhất và cách tránh
Khi chỉnh kính hay xả ống. Phản xạ tự nhiên là đứng lên. Trước khi xử lý, bơi ra chỗ sâu hơn hoặc chỗ có cát; có áo phao thì cứ nổi tại chỗ mà làm.
Khi mệt. Người mệt hay tìm chỗ đứng, và chỗ gần nhất thường là đầu san hô. Lên thuyền nghỉ trước khi kiệt sức; mặc áo phao để luôn có thể nổi nghỉ.
Khi có sóng hay dòng đẩy. Sóng đẩy bạn về phía rạn nông; dòng kéo bạn qua rạn. Giữ khoảng cách rộng hơn bình thường, ở vùng sâu hơn, và đừng bơi qua những chỗ rạn sát mặt nước khi có sóng.
Khi mải theo cá hay chụp ảnh. Mắt nhìn theo cá, người trôi theo, chân vịt quên mất. Dừng lại, ổn định, rồi mới nhìn; với chụp ảnh, giữ máy bằng hai tay gần người, không đưa tay chống lên rạn để giữ thăng bằng.
Khi xuống và lên từ bờ. Những bãi có rạn sát bờ là nơi người ta đi bộ qua san hô để ra chỗ sâu. Hỏi người địa phương lối xuống nước qua cát hay kênh cát; nếu không có, xuống từ thuyền.
Khi nước rút. Lúc nước ròng, rạn nông có thể chỉ còn cách mặt nước một chút. Không bơi qua những chỗ đó; không đi bộ trên rạn lộ ra lúc nước ròng.
Tiếp cận cá: chậm, nhẹ và không đuổi
Cá rạn sống trong một thế giới đầy kẻ săn mồi, nên chúng phản ứng rất nhạy với chuyển động nhanh và bóng đổ từ trên xuống. Người bơi vồn vã, tay quạt, chân đạp, sẽ chỉ thấy đuôi cá. Người nổi yên vài phút ở một chỗ sẽ thấy cá quay lại, tiếp tục kiếm ăn, cãi nhau, dọn tổ như thể bạn không có ở đó.
Một mẹo đơn giản: chọn một khối san hô nhìn có nhiều cá, nổi yên ở khoảng cách an toàn, quan sát trong vài phút trước khi đi tiếp. Bạn sẽ bắt đầu thấy những thứ người bơi nhanh bỏ lỡ: cá nhỏ trốn trong kẽ san hô, cá dọn vệ sinh làm việc với cá lớn hơn, cá đẻ trứng giữ lãnh thổ.
Đừng đuổi theo cá, đừng dồn cá vào góc, đừng chặn đường về hang của chúng. Một số loài cá giữ tổ có thể lao tới đớp nhẹ người lại quá gần, đặc biệt trong mùa sinh sản; đó là chúng bảo vệ tổ, hãy lùi ra.
Không cho cá ăn. Thức ăn của người làm thay đổi tập tính của cá, khiến chúng bám theo người, bỏ những vai trò quan trọng trên rạn như ăn tảo, và làm bẩn nước. Rùa biển, nếu may mắn gặp, cũng không được chạm, đuổi hay bám theo.
Những sinh vật không được chạm, kể cả khi trông vô hại
Ngoài san hô, nhiều sinh vật trên rạn có gai, có độc, hoặc đơn giản là rất dễ tổn thương. Danh sách dưới đây là nguyên tắc chung, không phải danh sách đầy đủ loài có ở Phú Quý.
- Cầu gai (nhím biển): gai giòn, dễ gãy trong da, gây đau và nhiễm trùng.
- Hải quỳ: có tế bào châm; cá hề sống được trong đó nhưng da người thì không.
- Sao biển, hải sâm: không nhấc lên khỏi nước, không mang lên bờ chụp ảnh.
- Cá có gai vây như cá mao tiên, cá mù làn, cá đá ẩn mình dưới đáy: không chạm, không đặt tay xuống đáy khi không nhìn rõ.
- Sứa và những sinh vật trôi nổi khó thấy: nếu thấy, lùi ra; mặc áo dài tay giúp giảm tiếp xúc.
- Vỏ ốc, vỏ sò trên rạn: nhiều vỏ trống là nhà của sinh vật khác; không nhặt mang về.
Nếu lỡ chạm và thấy đau buốt, sưng, nóng rát, lên thuyền hoặc lên bờ, báo người hướng dẫn. Dấu hiệu khó thở, chóng mặt, đau lan rộng là lúc cần tới cơ sở y tế ngay. Cách sơ cứu vết thương biển nói chung có ở danh mục hành lý, sức khoẻ, an toàn của trang.
Tập kỹ năng ở đâu trước khi ra rạn
Không ai sinh ra đã nổi ngang hoàn hảo. Nơi tốt nhất để tập là vùng nước đáy cát không có san hô, nơi bạn có thể vụng về bao nhiêu cũng được. Dành mười lăm, hai mươi phút tập nổi ngang, đạp chân vịt nhẹ, quay đầu, dừng lại, xử lý kính và ống mà không đứng xuống.
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy chỉ sau một buổi tập ở chỗ cát, cách họ bơi trên rạn khác hẳn: chậm hơn, ít tốn sức hơn, thấy nhiều cá hơn. Người lặn bình khí tập kỹ năng kiểm soát sức nổi ở vùng nước nông hay hồ bơi cùng huấn luyện viên trước khi lặn gần rạn.
Nếu đi theo dịch vụ, hỏi người hướng dẫn có thể cho tập ở chỗ cát trước không. Một dịch vụ tốt sẽ vui lòng, vì họ cũng muốn khách không làm hại rạn mà họ sống nhờ.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng bạn được phép không bơi qua một chỗ. Nếu thấy rạn quá nông, sóng đẩy, mình mệt, cứ quay lại. Không có tấm ảnh hay con cá nào đáng để đổi lấy một cành san hô gãy hay một vết cắt trên tay.
Bơi theo nhóm trên rạn: giữ khoảng cách với nhau và với san hô
Một nhóm năm, sáu người lặn ống thở cùng lúc trên một khối rạn nhỏ là tình huống dễ chạm rạn nhất. Người này tránh người kia, chân vịt va nhau, ai đó giật mình đạp mạnh, ai đó bị đẩy xuống thấp. Rạn chịu thiệt, và cá thì bỏ đi hết.
Cách làm tốt hơn là chia thành từng cặp, mỗi cặp giữ một khoảng riêng, cách nhau đủ để không va chân vịt. Người hướng dẫn thường dẫn nhóm theo hàng dọc thay vì túm tụm; đi theo thứ tự, đừng vượt lên để nhìn cho rõ.
Khi có người chỉ một con cá đẹp, đừng cả nhóm cùng lao tới. Từng người, lần lượt, nổi yên ngắm rồi nhường chỗ. Con cá sẽ ở lại lâu hơn, và mọi người đều thấy.
Với nhóm có trẻ em hay người bơi yếu, xếp họ ở vùng nước có đáy cát gần rạn, nơi họ có thể vụng về mà không làm hại gì, có người lớn bơi giỏi kèm bên. Những khối rạn nông, sát mặt nước dành cho người đã nổi ngang vững.
Thoả thuận trước một tín hiệu tay "lùi ra" để nhắc nhau khi ai đó xuống quá thấp. Nhắc nhẹ nhàng là chuyện bình thường giữa những người lặn có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ chạm vào san hô thì có sao không?
Với bạn, có thể bị trầy xước, cần rửa sạch bằng nước ngọt, sát khuẩn, theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng. Với san hô, một cú chạm có thể làm tổn thương lớp mô sống. Lỡ chạm thì đừng hoảng mà gây thêm va chạm; bình tĩnh nổi lên, bơi ra chỗ sâu hơn.
Có được đứng lên chỗ cát giữa rạn để nghỉ không?
Nếu thật sự là cát trống, không có san hô hay sinh vật, thì được, nhưng cẩn thận cá đá hay sinh vật vùi mình dưới cát. Cách tốt hơn là mặc áo phao để nổi nghỉ bất cứ đâu, hoặc lên thuyền nghỉ.
Đeo găng tay khi lặn có tốt không?
Găng tay bảo vệ tay nhưng lại khiến nhiều người tự tin chạm vào rạn hơn. Một số nơi bảo tồn biển trên thế giới khuyến khích không đeo găng khi ngắm rạn vì lý do này. Kỹ năng không chạm vẫn là quan trọng nhất.
Muốn thấy nhiều cá thì làm gì?
Bơi chậm, nổi yên tại một chỗ vài phút, không quạt tay, không đuổi cá. Buổi sáng sớm, nước trong và cá hoạt động nhiều. Cá rạn quay lại kiếm ăn khi chúng không còn coi bạn là mối đe doạ.
Người lặn bình khí mới học có hay chạm rạn không?
Có, vì kiểm soát sức nổi dưới nước cần thời gian luyện tập. Người mới nên lặn ở chỗ có đáy cát rộng, cách xa rạn, giữ khoảng cách rộng hơn bình thường và nhờ huấn luyện viên nhắc khi chân vịt xuống quá thấp.