Du khách ra Phú Quý có thể câu cá giải trí theo hai cách chính: câu bờ từ những đoạn bờ đá, bãi cát an toàn, hoặc đi ghe cùng người địa phương có nhận đưa khách ra câu. Dù cách nào, an toàn trên gành đá và câu có trách nhiệm (thả cá nhỏ, không để lưỡi và dây câu lại trên rạn) là hai điều quan trọng nhất.
Câu cá giải trí ở đảo không phải là nghề cá. Nghề biển của người Phú Quý — đánh bắt xa bờ, câu mực, lưới — có lịch sử, kỹ thuật và quy định riêng; nền chung xem các bài về nghề biển trên phuquy.org. Ở đây là góc của khách: vài giờ cầm cần câu ngắm hoàng hôn, có thể có con cá cho bữa tối, và không gây phiền cho ai.
Bài không nêu tên chủ ghe, giá thuê hay điểm câu cụ thể. Quy định về khu vực, mùa và loài được phép khai thác có thể thay đổi; hỏi người địa phương và chính quyền đặc khu trước khi câu.
Câu bờ: an toàn trên gành đá là trên hết
Câu cá trên gành đá ven biển là một trong những hoạt động giải trí có tỉ lệ tai nạn cao ở nhiều nơi trên thế giới. Lý do là sóng: một con sóng lớn bất ngờ trùm lên mỏm đá, cuốn người xuống nước giữa những tảng đá sắc và sóng vỗ, nơi rất khó bơi vào bờ. Người câu thường quay mặt ra biển, mải theo dõi phao, không thấy con sóng đang tới.
Quy tắc đầu tiên là quan sát biển ít nhất mười lăm, hai mươi phút trước khi bước ra một mỏm đá. Sóng đến theo từng đợt; đợt lớn có thể chỉ xuất hiện vài lần trong khoảng đó. Nếu thấy đá ướt, có rong rêu ở chỗ định đứng, nghĩa là sóng từng lên tới đó; đứng cao hơn, lùi vào trong.
Quy tắc thứ hai là không câu một mình trên gành đá, và có người trên bờ biết bạn ở đâu, khi nào về. Mang giày đế bám, không đi dép tông trên đá trơn. Người không biết bơi không nên ra những mỏm đá sát nước.
Quy tắc thứ ba là không bao giờ quay lưng với biển, và không ở lại khi gió lên, sóng lớn dần, trời sắp tối. Chuyện xem sóng, đứng trên gành an toàn có bài riêng về Gành Hang và bờ đá trên phuquy.org; nguyên tắc ở đó áp dụng y nguyên cho người câu.
Chọn chỗ câu bờ
Hỏi người địa phương. Người đảo biết đoạn bờ nào an toàn, đoạn nào có cá, đoạn nào là chỗ làm việc của ngư dân hay vùng cần bảo vệ. Hỏi trước, đừng tự đoán từ ảnh trên mạng.
Bờ cát thoải và kè đá bằng phẳng. Những chỗ đứng bằng phẳng, cao hơn mặt nước đủ xa, có lối lùi vào trong, an toàn hơn mỏm đá nhô ra biển.
Tránh khu cảng, luồng tàu, chỗ thuyền neo. Dây câu vướng chân vịt tàu, lưỡi câu móc vào dây neo là chuyện phiền cho người làm nghề. Ở cảng còn có quy định riêng về khu vực được phép đứng.
Tránh câu trên rạn san hô. Lưỡi và dây câu dễ mắc vào san hô, đứt lại trên rạn, tiếp tục làm tổn thương rạn và quấn sinh vật trong nhiều năm.
Tránh khu tắm biển đông người. Lưỡi câu và người tắm không đi chung được.
Đi ghe câu cùng người địa phương: hỏi gì trước
Một số chủ ghe trên đảo có thể nhận đưa khách đi câu ven bờ hay câu mực đêm trong mùa êm; tình hình cụ thể tuỳ năm và tuỳ người. Đây là cách trải nghiệm thú vị, vừa câu vừa nghe chuyện nghề biển. Nhưng ghe câu không phải là thuyền du lịch được thiết kế cho khách; an toàn phải được hỏi kỹ.
Những điều nên hỏi trước: ghe có đủ áo phao cho mọi người không, ra xa bờ bao nhiêu, mấy giờ đi mấy giờ về, khi biển đổi thì ai quyết định quay về, có cách liên lạc với bờ không. Hỏi thêm về giấy tờ của ghe và việc chở khách có đúng quy định không; người làm ăn đàng hoàng sẽ nói rõ. Quy định về chở khách trên tàu cá, tàu thuyền nhỏ có thể khác nhau theo loại phương tiện, nên đừng ngại hỏi.
Đi câu đêm thì cần thêm áo khoác, đèn pin, thuốc say sóng nếu bạn hay say (hỏi dược sĩ, bác sĩ trước). Ghe nhỏ chòng chành nhiều hơn tàu khách; người say sóng nặng nên cân nhắc. Cách lên xuống thuyền nhỏ an toàn có ở danh mục ra đảo nhỏ của trang.
Trên ghe, người lái là người quyết định. Làm theo hướng dẫn về chỗ ngồi, cách quăng dây, cách xử lý cá. Không uống rượu bia trên ghe khi đang ở ngoài khơi.
Đồ nghề gọn cho người câu giải trí
Không cần mang cả bộ đồ nghề chuyên nghiệp ra đảo. Một bộ gọn dưới đây đủ cho vài buổi câu bờ.
- Cần câu du lịch gấp gọn và máy câu nhỏ, hoặc chỉ một cuộn dây tay theo cách người địa phương hay dùng.
- Vài cỡ lưỡi câu, chì, phao; ưu tiên lưỡi không ngạnh hoặc bóp dẹt ngạnh để dễ thả cá.
- Kìm gỡ lưỡi, kéo cắt dây, khăn ướt để cầm cá.
- Mồi: hỏi người địa phương dùng gì, mua ở chợ; không bắt sinh vật trên rạn làm mồi.
- Túi đựng rác riêng cho dây câu thừa, bao mồi, lưỡi gãy.
- Giày đế bám, mũ, áo dài tay, nước uống, đèn đeo trán nếu câu chiều muộn.
- Thùng đá nhỏ nếu định giữ cá cho bữa tối.
Mang đồ câu đi tàu khách: cần câu gấp gọn cho vào túi dài, lưỡi câu cất trong hộp kín để không móc vào hành lý của người khác. Đồ nghề có lưỡi sắc nên hỏi quy định hành lý của hãng tàu.
Câu có trách nhiệm: những việc nhỏ mà đáng
Thả cá nhỏ. Cá chưa trưởng thành là thế hệ sau của cả vùng biển. Có quy định về kích thước tối thiểu được khai thác với một số loài; người câu giải trí nên tự đặt ngưỡng cao hơn, thả mọi con cá nhỏ.
Thả đúng cách. Làm ướt tay trước khi cầm cá, giữ cá trong nước nếu được, gỡ lưỡi nhanh bằng kìm, không bóp mạnh bụng cá, không để cá nằm lâu trên đá nóng.
Chỉ giữ đủ ăn. Giữ vài con cho bữa tối là đủ; phần còn lại thả. Câu giải trí không phải để mang thùng cá về đất liền.
Không để lại dây, lưỡi. Dây câu cước gần như không phân huỷ; một đoạn dây đứt trên rạn có thể quấn chết cá, rùa, chim biển. Gom mọi đoạn dây thừa, mang về.
Không câu loài được bảo vệ. Nếu lỡ câu phải rùa biển hay một loài mà người địa phương bảo là không được bắt, thả ngay, cắt dây gần lưỡi nhất có thể nếu không gỡ được, và báo người địa phương.
Không dùng phương pháp cấm. Đánh bắt bằng chất nổ, xung điện, hoá chất bị cấm theo luật thuỷ sản; nếu thấy, không tham gia, không mua sản phẩm.
Ăn cá mình câu: an toàn và ngon
Một con cá tự câu, nhờ chủ nhà nấu, là kỷ niệm đẹp của chuyến đi. Muốn ngon và an toàn, làm sạch và giữ lạnh cá càng sớm càng tốt: cho vào thùng đá ngay khi câu được, không để cá nằm dưới nắng.
Không phải loài cá rạn nào cũng nên ăn. Một số loài có độc tố tự nhiên, một số cá rạn ở vùng nhiệt đới có thể tích tụ độc tố từ chuỗi thức ăn. Nếu câu được loài lạ, hỏi người địa phương có ăn được không trước khi nấu. Bài về ăn hải sản an toàn và những loài không nên ăn có trên phuquy.org.
Người có tiền sử dị ứng hải sản cần cẩn thận như mọi bữa hải sản khác. Nếu sau khi ăn có ngứa, nổi mẩn, khó thở, tê môi, nôn, tiêu chảy, đến cơ sở y tế ngay và nói rõ đã ăn loài gì.
Nếu nhờ chủ nhà hay quán nấu, hỏi trước họ có nhận nấu đồ khách mang tới không, có tính phí không. Vỏ, ruột cá bỏ đúng chỗ, đừng vứt ra bãi.
Tôn trọng nghề biển của người đảo
Với khách, câu cá là thú vui; với người Phú Quý, biển là sinh kế. Bến thuyền, chỗ phơi lưới, khu vực sửa ghe là nơi làm việc. Đừng đứng câu ngay chỗ thuyền cập, chỗ người ta đang chuyển cá, hay câu sát lưới đang thả.
Nếu ngư dân bảo đoạn bờ đó không nên câu, hãy nghe. Có thể đó là vùng họ đang thả lưới, vùng có rạn cần giữ, hay đơn giản là chỗ nguy hiểm mà chỉ người địa phương biết.
Muốn chụp ảnh ngư dân làm việc, hỏi trước. Muốn hỏi chuyện nghề, chọn lúc họ đã xong việc, đang nghỉ; người đảo thường cởi mở khi có thời gian. Phép ứng xử khi đến Phú Quý xem thêm trên phuquy.org.
Mua cá ở chợ, ở bến thay vì chỉ câu, cũng là cách góp vào kinh tế của đảo. Một con cá tự câu là kỷ niệm; một bữa hải sản mua của người đảo là sinh kế của họ.
Câu cá cùng trẻ em: vui, an toàn và học được điều hay
Trẻ em thường mê câu cá: chờ phao, giật dây, thấy con cá bạc lấp lánh là đủ một buổi chiều vui. Nhưng lưỡi câu sắc, đá trơn và sóng biển là ba thứ cần người lớn để mắt từng giây.
Chọn chỗ câu cho trẻ là bãi cát thoải hay kè bằng phẳng, xa mép nước, không phải mỏm đá. Trẻ mặc áo phao khi ở gần nước, đi giày đế bám. Người lớn giữ lưỡi câu, móc mồi và gỡ cá; trẻ cầm cần và quay dây. Dạy trẻ không vung cần khi có người phía sau.
Buổi câu với trẻ nên ngắn, vào sáng sớm hay chiều muộn khi nắng dịu. Mang nước, đồ ăn vặt, mũ. Trẻ chán thì dừng; đừng biến buổi câu thành bài kiểm tra kiên nhẫn.
Đây cũng là dịp tốt để dạy trẻ về biển: cá nhỏ thì thả về để lớn lên, dây câu thừa thì mang về, không vứt rác xuống nước, cá mình giữ lại thì ăn hết không bỏ phí. Một đứa trẻ tự tay thả con cá nhỏ về biển thường nhớ bài học đó lâu hơn mọi lời giảng.
Lưỡi câu móc vào da là tai nạn hay gặp nhất. Nếu lưỡi móc nông, gỡ nhẹ; nếu móc sâu, có ngạnh, gần mắt hay ở mặt, đừng tự giật ra, giữ yên và đưa trẻ đến cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Du khách câu cá ở Phú Quý có cần giấy phép không?
Câu cá giải trí bằng cần câu đơn giản thường không yêu cầu giấy phép riêng như nghề cá, nhưng có thể có quy định về khu vực, mùa, loài được khai thác. Hỏi người địa phương và chính quyền đặc khu trước khi câu, nhất là ở những vùng có rạn hay khu vực cần bảo vệ.
Câu trên gành đá có nguy hiểm không?
Có, đây là một trong những kiểu câu nhiều tai nạn nhất vì sóng lớn bất ngờ. Quan sát biển kỹ trước khi ra mỏm đá, đứng cao và có lối lùi, mang giày đế bám, không câu một mình, không quay lưng với biển và về sớm khi gió lên.
Có thể thuê ghe đi câu mực đêm không?
Một số chủ ghe có thể nhận đưa khách đi câu trong mùa êm, tình hình cụ thể tuỳ năm. Hỏi kỹ về áo phao, giờ đi về, người quyết định quay về khi biển đổi, và việc chở khách có đúng quy định không trước khi đi.
Câu được cá lạ có ăn được không?
Đừng ăn khi chưa hỏi người địa phương. Một số loài cá rạn có độc tố tự nhiên hoặc tích tụ độc tố từ thức ăn. Bài về ăn hải sản an toàn trên phuquy.org có thêm thông tin về những loài không nên ăn.
Làm sao thả cá cho cá sống?
Làm ướt tay trước khi cầm, giữ cá trong nước nếu được, gỡ lưỡi nhanh bằng kìm, không bóp bụng. Dùng lưỡi không ngạnh hay bóp dẹt ngạnh giúp gỡ nhanh hơn. Nếu cá nuốt sâu, cắt dây sát lưỡi thay vì giật mạnh.