Một dịch vụ lặn an toàn có năm điểm kiểm được trước khi xuống thuyền: người hướng dẫn có chứng chỉ phù hợp, số khách mỗi người hướng dẫn kèm vừa phải, thiết bị sạch và vừa người, thuyền có đủ áo phao và đồ sơ cứu, và một buổi dặn dò rõ ràng trước khi xuống nước. Thiếu điểm nào, bạn có quyền hỏi, và có quyền không đi.
Trên đảo xa như Phú Quý, dịch vụ đưa khách đi lặn có thể từ những đơn vị có tổ chức tới những chủ ghe chở khách đi ngắm rạn theo mùa. Bài này không giới thiệu hay chấm điểm nơi nào. Nó chỉ cho bạn bộ tiêu chí để tự đánh giá bất cứ dịch vụ nào, ở Phú Quý hay ở nơi khác.
Tiêu chí cho lặn ống thở và lặn bình khí có phần chung và phần riêng; bài tách rõ để bạn khỏi đòi hỏi quá mức với chuyến lặn ống thở, cũng như khỏi dễ dãi với chuyến lặn bình khí.
Người hướng dẫn: hỏi gì, nhìn gì
Lặn bình khí: hỏi chứng chỉ. Người hướng dẫn lặn bình khí, nhất là người kèm khách lặn thử, nên có chứng chỉ huấn luyện viên hoặc hướng dẫn viên lặn của một hệ thống đào tạo lặn được công nhận quốc tế. Hỏi lịch sự là họ có chứng chỉ gì, của hệ thống nào; người có chứng chỉ thật thường sẵn lòng cho xem thẻ.
Lặn ống thở: hỏi kinh nghiệm và kỹ năng cứu hộ. Không có yêu cầu chứng chỉ chung cho người dẫn khách lặn ống thở, nhưng người dẫn nên bơi giỏi, biết sơ cứu, biết vùng nước. Hỏi họ dẫn khách bao lâu rồi, có học sơ cứu không.
Nhìn cách họ nói chuyện với khách. Người hướng dẫn tốt hỏi bạn có biết bơi không, đã lặn bao giờ chưa, có bệnh gì không, trước khi đưa thiết bị. Người chỉ đưa kính và bảo "xuống đi" là dấu hiệu nên cẩn trọng.
Ngôn ngữ chung. Bạn phải hiểu được lời dặn của người hướng dẫn. Nếu đi cùng khách nước ngoài, hỏi người hướng dẫn có nói được ngôn ngữ của họ ở mức đủ an toàn không.
Người ở lại trên thuyền. Khi mọi người xuống nước, nên có ít nhất một người ở lại trên thuyền quan sát, sẵn sàng lái tới chỗ người gặp sự cố.
Số khách mỗi người hướng dẫn: con số quan trọng nhất
Một người hướng dẫn chỉ trông được một số khách nhất định trong nước. Khi số khách quá đông, người hướng dẫn không thể để mắt tới từng người, và chuyện một khách mệt, chuột rút hay trôi theo dòng mà không ai thấy là có thể xảy ra. Đây là câu hỏi nên đặt ra đầu tiên: "Buổi này có bao nhiêu khách, mấy người hướng dẫn xuống nước cùng?"
Với lặn thử bình khí cho người chưa có chứng chỉ, các hệ thống đào tạo lặn quốc tế thường quy định tỉ lệ rất chặt: một huấn luyện viên chỉ kèm một số rất ít khách trong nước, và trong nhiều trường hợp phải ở trong tầm với tay. Nếu một buổi lặn thử có một người kèm cả chục khách, đó không phải là lặn thử đúng chuẩn.
Với lặn ống thở, tỉ lệ có thể rộng hơn, nhưng nên tính thêm thành phần khách: một nhóm người lớn bơi giỏi khác hẳn một nhóm có trẻ em và người không biết bơi. Nhóm có người bơi yếu thì cần thêm người kèm, hoặc chia nhóm nhỏ xuống nước lần lượt.
Nếu bạn đi cùng gia đình có trẻ nhỏ, đừng giao hoàn toàn việc trông con cho người hướng dẫn. Một người lớn trong gia đình luôn ở sát bên trẻ trong nước.
Kiểm thiết bị trước khi xuống nước
Dù là thiết bị thuê, bạn có quyền kiểm và đổi. Mất năm phút trên thuyền đỡ được nhiều phiền phức dưới nước.
- Kính lặn: thử độ vừa bằng cách hít nhẹ qua mũi như bài lặn ống thở lần đầu hướng dẫn; xem viền silicon có rách, mặt kính có nứt không.
- Ống thở: phần ngậm còn nguyên, không rách; ống không nứt; van xả nếu có còn hoạt động. Hỏi thiết bị có được rửa, khử khuẩn sau mỗi khách không.
- Chân vịt: vừa chân, không quá chật gây chuột rút, không quá lỏng dễ tuột; dây quai còn tốt.
- Áo phao: đúng cỡ, khoá cài được, không mục, có dây đáy nếu là áo phao kiểu vest.
- Với lặn bình khí, người hướng dẫn phải kiểm cùng bạn bộ thở, đồng hồ áp suất, áo điều chỉnh sức nổi trước khi xuống; nếu không thấy bước kiểm này, hãy hỏi.
- Nếu thấy thiết bị không ổn, đổi ngay hoặc dùng đồ riêng mang theo.
Thuyền và trang bị an toàn
Áo phao đủ cho mọi người trên thuyền, kể cả người không xuống nước. Trẻ em cần áo phao đúng cỡ trẻ em.
Thang hoặc bậc lên xuống nước. Leo lên một chiếc ghe cao không có thang sau khi bơi mệt là chuyện khó; hỏi cách lên thuyền trước khi xuống.
Đồ sơ cứu cơ bản và nước ngọt. Băng gạc, dung dịch sát khuẩn, nước ngọt để rửa vết cắt và uống. Hỏi có không, và ai trên thuyền biết sơ cứu.
Liên lạc. Thuyền có cách liên lạc với bờ khi có sự cố: điện thoại có sóng ở vùng đó, máy bộ đàm. Ra xa bờ, sóng điện thoại có thể yếu.
Cách neo thuyền. Thuyền neo trên nền cát hoặc buộc vào phao neo thay vì thả neo lên san hô là dấu hiệu dịch vụ có ý thức giữ rạn. Câu hỏi nhỏ này cũng cho thấy họ làm nghề có trách nhiệm đến đâu.
Thuyền đúng sức chứa. Thuyền chở quá đông khách, áo phao xếp không đủ, là dấu hiệu bỏ qua an toàn. Đường thuỷ có quy định riêng về đăng ký, sức chở; với chuyến ra hòn, hỏi thêm ở danh mục đảo nhỏ của trang.
Buổi dặn dò trước khi xuống nước: phải có, và phải nghe
Một dịch vụ tốt luôn có buổi dặn dò ngắn trước khi khách xuống nước, dù chỉ năm phút. Nội dung thường gồm: vùng được phép bơi, ranh giới không vượt qua, hướng dòng chảy hôm đó, tín hiệu tay cơ bản, cách gọi khi cần giúp, thời gian ở dưới nước, cách lên thuyền, và các quy tắc không chạm rạn.
Với lặn bình khí, buổi dặn dò dài và chi tiết hơn nhiều: cách cân bằng tai, tốc độ xuống và lên, cách xử lý khi nước vào kính hay rơi bộ thở, tín hiệu hết khí, quy tắc luôn ở cạnh người hướng dẫn. Lặn thử thường có cả phần tập kỹ năng ở vùng nước nông trước khi xuống sâu hơn.
Nếu không có buổi dặn dò, hãy tự hỏi những điều trên. Nếu người hướng dẫn không trả lời được dòng chảy hôm nay thế nào hay khi có chuyện thì làm gì, đó là dấu hiệu nên cân nhắc lại.
Phần của khách là lắng nghe và trung thực: nói rõ bạn bơi tới đâu, có từng lặn chưa, có bệnh gì không, có đang uống thuốc gì không. Giấu bớt để được đi là tự đẩy mình vào rủi ro, và làm người hướng dẫn không chuẩn bị được.
Dấu hiệu nên từ chối một chuyến lặn
Có những lúc, quyết định an toàn nhất là không đi. Thời tiết là lý do thường gặp: gió lên, sóng bạc đầu, mây đen kéo tới, mà dịch vụ vẫn muốn đi vì đã hẹn khách. Một dịch vụ tốt sẽ tự huỷ hoặc đổi chỗ khuất gió; nếu họ cứ đi, bạn có quyền ở lại.
Dấu hiệu thứ hai là thiết bị và thuyền: áo phao không đủ, thiết bị hỏng không có đồ thay, thuyền chở quá đông. Dấu hiệu thứ ba là người hướng dẫn: uống rượu bia trước chuyến đi, không có chứng chỉ khi dẫn lặn bình khí, không hỏi gì về sức khoẻ và kinh nghiệm của khách.
Dấu hiệu thứ tư đến từ chính bạn: mệt sau chuyến tàu, say sóng, đang cảm cúm nghẹt mũi, đã uống rượu bia, hay đơn giản là thấy bất an. Bài về khi nào không nên xuống nước trong danh mục này nói kỹ hơn.
Từ chối không phải là thất lễ. Bạn cứ nói rõ lý do, đề nghị dời sang hôm khác. Chuyện tiền cọc thì thoả thuận trước khi đặt, giống như cách thoả thuận khi đặt phòng: nếu huỷ vì thời tiết thì xử lý thế nào, nếu khách tự huỷ thì sao.
Hỏi gì qua tin nhắn khi đặt dịch vụ
Gom các câu hỏi thành một tin nhắn giúp bạn so nhiều dịch vụ theo cùng một chuẩn. Chỉnh theo kiểu lặn của mình.
- Buổi lặn đi mấy giờ, về mấy giờ, xuất phát ở đâu, có đón ở chỗ ở không.
- Đi lặn ống thở hay bình khí; nếu bình khí, người hướng dẫn có chứng chỉ của hệ thống nào.
- Mỗi buổi tối đa bao nhiêu khách, mấy người hướng dẫn xuống nước cùng.
- Giá đã gồm những gì: thiết bị, áo phao, nước uống, ảnh chụp, bảo hiểm nếu có.
- Có áo phao cỡ trẻ em, có kính lặn có độ cận không, nếu cần.
- Thời tiết xấu thì ai quyết định huỷ, tiền cọc xử lý thế nào.
- Cần chuẩn bị gì về sức khoẻ: bảng hỏi sức khoẻ, giấy xác nhận của bác sĩ trong trường hợp nào.
Cách trả lời cũng là một tiêu chí: dịch vụ trả lời cụ thể, rõ ràng, chủ động hỏi lại về sức khoẻ và kinh nghiệm của bạn thường cũng là dịch vụ cẩn thận dưới nước. Dịch vụ chỉ trả lời giá và giờ, bỏ qua mọi câu hỏi về an toàn, là dấu hiệu nên cân nhắc.
Sau buổi lặn: những việc nhỏ nên làm
Buổi lặn chưa kết thúc khi bạn lên thuyền. Rửa vết trầy xước bằng nước ngọt sạch, sát khuẩn; vết cắt từ san hô và đá bazan nhỏ nhưng dễ nhiễm trùng trong khí hậu nóng ẩm. Theo dõi vài ngày; nếu sưng đỏ, đau tăng, có mủ hay sốt, đi khám.
Uống đủ nước, nghỉ ngơi trong bóng mát. Sau lặn bình khí, không gắng sức mạnh, không xông hơi, không uống rượu bia ngay. Nếu thấy đau khớp, tê bì, mệt bất thường, chóng mặt, khó thở trong những giờ sau lặn bình khí, đó có thể là dấu hiệu của bệnh giảm áp; báo ngay cho dịch vụ lặn và đến cơ sở y tế, nói rõ mình vừa lặn bình khí.
Đau tai kéo dài, nghe kém, ù tai sau khi lặn cũng là lý do để đi khám, không tự nhỏ thuốc tai. Bài về tai và cân bằng áp suất trong danh mục này nói kỹ hơn.
Nếu dịch vụ làm tốt, một lời cảm ơn hay một đánh giá trung thực giúp họ có thêm khách. Nếu có điều chưa an toàn, góp ý trực tiếp, cụ thể; những góp ý như vậy giúp nghề lặn trên đảo tốt lên cho những người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người hướng dẫn lặn có chứng chỉ thật?
Hỏi lịch sự họ có chứng chỉ của hệ thống đào tạo nào, xin xem thẻ. Nhiều hệ thống đào tạo lặn quốc tế có công cụ tra cứu chứng chỉ trên trang của họ. Người có chứng chỉ thật thường sẵn lòng cho xem và giải thích.
Một người hướng dẫn kèm bao nhiêu khách là hợp lý?
Không có con số duy nhất cho mọi tình huống. Với lặn thử bình khí, các hệ thống đào tạo quy định tỉ lệ rất nhỏ và kèm sát. Với lặn ống thở, tuỳ trình độ bơi của nhóm; nhóm có trẻ em hay người bơi yếu cần thêm người kèm.
Dùng thiết bị thuê có an toàn vệ sinh không?
Hỏi dịch vụ có rửa và khử khuẩn thiết bị sau mỗi khách không, nhất là ống thở và bộ thở. Nếu lo ngại, mang kính và ống thở riêng; đây là hai món nhẹ, rẻ hơn nhiều so với thiết bị lặn bình khí.
Dịch vụ lặn không có buổi dặn dò thì sao?
Hãy tự hỏi những điều cơ bản: vùng được bơi, dòng chảy hôm đó, tín hiệu tay, cách lên thuyền, khi có chuyện thì làm gì. Nếu người hướng dẫn không trả lời được, cân nhắc không đi.
Thời tiết xấu mà dịch vụ vẫn đi thì có nên đi?
Bạn có quyền từ chối. Gió lên, sóng bạc đầu, mây đen kéo tới là dấu hiệu nên dừng. Thoả thuận trước chuyện tiền cọc khi huỷ vì thời tiết, để lúc quyết định bạn không bị áp lực tiền bạc.
Tìm dịch vụ lặn ở Phú Quý bằng cách nào?
Hỏi nơi lưu trú, người quen từng đi, hoặc tra danh bạ doanh nghiệp du lịch của trang để có tên các đơn vị có đăng ký. Sau đó tự kiểm các tiêu chí an toàn trong bài này trước khi đặt.