Tai đau khi lặn xuống vì áp suất nước đẩy màng nhĩ vào trong, trong khi khoang tai giữa phía sau màng nhĩ chưa kịp nhận thêm khí để cân bằng. Cách xử lý là chủ động đưa khí vào tai giữa qua vòi nhĩ — bịt mũi thổi nhẹ, nuốt, cử động hàm — làm sớm, làm thường xuyên, và dừng xuống ngay khi thấy đau.
Điều này áp dụng cho cả người lặn bình khí lẫn người lặn ống thở hay nín thở lặn xuống vài mét để nhìn san hô gần hơn. Chỉ hai, ba mét nước đã đủ làm tai đau nếu không cân bằng. Ngược lại, nếu bạn chỉ nổi trên mặt nước thì không cần làm gì với tai.
Bài này giải thích cơ chế, các cách cân bằng, lỗi thường gặp và dấu hiệu cần đi khám. Bài không thay cho lời khuyên của bác sĩ; người có bệnh tai mũi họng nên khám trước khi lặn.
Chuyện gì xảy ra trong tai khi bạn lặn xuống
Tai giữa là một khoang nhỏ chứa khí, nằm sau màng nhĩ, nối với họng bằng một ống nhỏ gọi là vòi nhĩ (vòi Eustache). Bình thường vòi nhĩ đóng, chỉ mở ra trong chốc lát khi bạn nuốt hay ngáp, để khí trong tai giữa cân bằng với không khí bên ngoài. Đó là lý do tai bạn "lụp bụp" khi đi máy bay hay lên dốc cao.
Khi lặn xuống, nước đè lên màng nhĩ từ phía ngoài với áp suất tăng dần. Nếu khí trong tai giữa không được bổ sung, màng nhĩ bị đẩy cong vào trong, gây cảm giác căng rồi đau. Càng xuống, chênh lệch càng lớn. Những mét đầu tiên là nơi áp suất thay đổi nhiều nhất so với mặt nước, nên người nín thở lặn xuống chỉ vài mét cũng đã cảm thấy.
Nếu cố xuống tiếp khi tai đang đau, màng nhĩ và các cấu trúc trong tai có thể bị tổn thương, gọi chung là chấn thương áp lực tai. Nhẹ thì tai ù, đau vài ngày; nặng thì thủng màng nhĩ, hoặc tổn thương tai trong gây chóng mặt, giảm thính lực, ù tai kéo dài.
Khi đi lên, quá trình ngược lại: khí trong tai giữa nở ra và thường tự thoát qua vòi nhĩ. Hiếm khi khí bị kẹt, gây đau hoặc chóng mặt lúc lên; khi đó dừng lại, xuống lại một chút, lên thật chậm.
Các cách cân bằng áp suất
Bịt mũi thổi nhẹ. Cách phổ biến nhất: bịt mũi (qua phần mũi mềm của kính lặn), khép miệng, thổi nhẹ như thổi mũi. Khí bị đẩy lên vòi nhĩ vào tai giữa. Chữ "nhẹ" là quan trọng: thổi mạnh có thể gây hại.
Nuốt khi bịt mũi. Bịt mũi rồi nuốt nước bọt. Động tác nuốt mở vòi nhĩ; một số người thấy cách này êm hơn thổi.
Cử động hàm. Đẩy hàm dưới ra trước, sang hai bên, hoặc làm động tác như ngáp mà không mở miệng to. Một số người tự cân bằng được chỉ bằng cử động hàm, không cần bịt mũi.
Kết hợp. Nhiều người lặn kết hợp nuốt và cử động hàm trong khi bịt mũi thổi nhẹ. Tập trên cạn trước chuyến đi để biết cách nào hợp với mình: khi làm đúng, bạn sẽ nghe hoặc cảm thấy tiếng "lụp bụp" nhẹ ở tai.
Kỹ thuật nâng cao. Người lặn tự do và người lặn lâu năm còn dùng những kỹ thuật dùng lưỡi và cổ họng để đẩy khí, ít dùng sức từ phổi. Những kỹ thuật này nên học với người hướng dẫn, không tự mò.
Cân bằng đúng nhịp khi xuống
Thứ tự dưới đây là nguyên tắc chung được dạy trong các khoá lặn; huấn luyện viên của bạn có thể hướng dẫn chi tiết hơn.
- Cân bằng nhẹ một lần ngay trên mặt nước, trước khi xuống, để "mở đường".
- Xuống chân trước nếu được, đầu ở trên: tư thế này giúp vòi nhĩ mở dễ hơn so với lao đầu xuống.
- Cân bằng ngay khi đầu chìm, rồi lặp lại mỗi khi xuống thêm một chút, trước khi cảm thấy căng.
- Nếu thấy căng hoặc đau: dừng xuống, lên lại một chút cho bớt căng, cân bằng lại, rồi mới xuống tiếp thật chậm.
- Nếu thử vài lần vẫn không được: dừng buổi lặn hôm đó. Ép xuống là cách nhanh nhất để mất mấy ngày lặn còn lại.
- Khi lên: lên chậm, thở đều; nếu thấy căng hay chóng mặt, dừng, xuống lại một chút, lên chậm hơn.
Người lặn ống thở nín thở lặn xuống thường quên cân bằng vì mải nhìn cá. Tập thói quen: mỗi lần lặn xuống là tay đặt lên mũi kính, cân bằng ngay từ đầu.
Những lỗi khiến tai đau dù đã cân bằng
Lỗi phổ biến nhất là cân bằng quá muộn. Nhiều người chờ tới khi thấy đau mới làm; lúc đó màng nhĩ đã bị đẩy cong, vòi nhĩ bị ép lại, khó mở hơn. Cân bằng sớm, trước khi có cảm giác, là cách hiệu quả nhất.
Lỗi thứ hai là thổi quá mạnh. Thổi mạnh khi vòi nhĩ đang bị ép không mở được nó, mà tạo áp lực lớn trong tai, có thể gây tổn thương tai trong. Nếu thổi nhẹ không được, dừng xuống, lên lại một chút, thử lại.
Lỗi thứ ba là lặn khi đang nghẹt mũi. Cảm cúm, viêm mũi dị ứng, viêm xoang làm niêm mạc sưng, vòi nhĩ khó mở. Lặn trong tình trạng này dễ gây chấn thương áp lực tai và xoang. Một số người dùng thuốc thông mũi để lặn; việc này có rủi ro (thuốc hết tác dụng khi đang ở dưới nước, gây khí kẹt lúc lên) và chỉ nên làm nếu bác sĩ đồng ý. Cách an toàn nhất là nghỉ lặn hôm đó.
Lỗi thứ tư là xuống quá nhanh: lao đầu xuống, đạp chân vịt mạnh để kịp theo đàn cá. Áp suất tăng nhanh hơn tốc độ bạn cân bằng. Xuống chậm, chân trước, kiểm soát được.
Lỗi thứ năm là đeo nút bịt tai thông thường khi lặn: khoảng khí kẹt giữa nút và màng nhĩ không cân bằng được, có thể gây hại. Không dùng nút bịt tai bơi khi lặn xuống sâu, trừ loại thiết kế riêng cho lặn và được người hướng dẫn đồng ý.
Chăm sóc tai sau những ngày tắm biển, lặn
Ngoài chuyện áp suất, tai còn hay gặp một vấn đề khác khi ở nước nhiều ngày: viêm tai ngoài, thường gọi là "tai người bơi". Nước đọng trong ống tai, cộng với nóng ẩm, làm da ống tai dễ viêm, ngứa, đau khi kéo vành tai.
Phòng bằng cách làm khô tai sau mỗi lần xuống nước: nghiêng đầu cho nước chảy ra, lau nhẹ vành tai bằng khăn, có thể dùng máy sấy tóc để chế độ mát ở khoảng cách xa. Không ngoáy tai bằng tăm bông sâu vào ống tai, vì dễ làm trầy da và đẩy ráy vào sâu hơn.
Người có tiền sử viêm tai, từng thủng màng nhĩ, từng phẫu thuật tai, hay đang đặt ống thông khí tai cần hỏi bác sĩ tai mũi họng trước khi lặn, kể cả lặn ống thở. Một số người được khuyên dùng nút tai bơi khi tắm bề mặt, nhưng như đã nói, không dùng khi lặn xuống.
Nếu tai ngứa, đau, chảy dịch trong chuyến đi, nghỉ xuống nước và đi khám. Ở đảo, cơ sở y tế có thể khám ban đầu; đừng tự nhỏ các loại thuốc tai mang theo mà không biết màng nhĩ có nguyên vẹn hay không.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
Những dấu hiệu dưới đây, xuất hiện trong hoặc sau khi lặn, không nên chờ về đất liền mới xử lý.
- Đau tai dữ dội, đột ngột, đôi khi kèm cảm giác lạnh buốt trong tai rồi bớt đau: có thể là thủng màng nhĩ.
- Chảy máu hoặc dịch từ tai.
- Chóng mặt quay cuồng, buồn nôn, mất thăng bằng sau khi lặn.
- Nghe kém đột ngột ở một bên tai, ù tai liên tục.
- Đau vùng mặt, trán, gò má kèm chảy máu mũi sau lặn: có thể là chấn thương áp lực xoang.
- Bất kỳ dấu hiệu thần kinh nào như tê bì, yếu tay chân sau lặn bình khí: cấp cứu, nói rõ đã lặn bình khí.
Khi đi khám, nói rõ bạn vừa lặn, độ sâu ước chừng, có cố xuống khi đau không. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá đúng. Trong thời gian chờ khám, không xuống nước, không nhỏ thuốc vào tai, không đi máy bay.
Vì sao có người cân bằng dễ, có người khó
Cùng một buổi lặn, có người xuống nhẹ nhàng, có người loay hoay mãi ở hai mét đầu. Khác biệt nằm ở cấu tạo vòi nhĩ, tình trạng niêm mạc mũi họng và kinh nghiệm. Trẻ em có vòi nhĩ ngắn, nằm ngang hơn người lớn, nên có trẻ cân bằng khó hơn và dễ đau tai hơn.
Người có viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn, vách ngăn mũi lệch, hay vừa khỏi cảm thường khó hơn. Người hút thuốc lá cũng hay gặp vấn đề niêm mạc. Những người này không nhất thiết phải bỏ lặn, nhưng nên khám tai mũi họng trước, và xuống thật chậm.
Kinh nghiệm giúp rất nhiều. Người lặn nhiều năm thường cân bằng gần như tự động, chỉ bằng cử động hàm hay nuốt. Người mới thì phải nhớ làm, làm có ý thức, làm sớm. Sau vài buổi, phần lớn người mới thấy dễ hơn hẳn.
Nếu bạn đã thử đúng cách nhiều lần mà vẫn không cân bằng được, đừng cố. Có những người có vòi nhĩ khó mở; với họ, lặn ống thở trên mặt nước là cách ngắm rạn an toàn, và một buổi khám tai mũi họng sẽ cho biết có cách nào cải thiện không.
Tập cân bằng trước chuyến đi
Vài bài tập đơn giản dưới đây làm được ở nhà, giúp bạn biết cách nào hợp với mình trước khi ra biển. Người có bệnh tai mũi họng nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
- Ngồi yên, bịt mũi, khép miệng, thổi thật nhẹ cho tới khi nghe tiếng "lụp bụp" nhẹ ở hai tai. Nếu phải thổi mạnh mới nghe, dừng lại, thử nuốt hoặc cử động hàm.
- Bịt mũi và nuốt nước bọt; để ý cảm giác ở tai.
- Không bịt mũi, đẩy hàm dưới ra trước rồi sang hai bên, làm động tác như ngáp khép miệng; một số người nghe tai mở ra chỉ với cử động này.
- Tập vài lần mỗi ngày trong tuần trước chuyến đi, nhẹ nhàng, không cố.
- Ghi nhớ cảm giác "tai mở" để khi xuống nước nhận ra mình đã cân bằng được chưa.
Ở hồ bơi, có thể tập ở đáy chỗ sâu khoảng hai mét: xuống chậm, chân trước, cân bằng ngay khi đầu chìm. Đây là cách tập an toàn nhất trước khi ra biển, vì không có sóng, không có dòng chảy và đứng lên được bất cứ lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Lặn ống thở có cần cân bằng tai không?
Nếu chỉ nổi trên mặt nước thì không. Nhưng nếu nín thở lặn xuống dù chỉ hai, ba mét để nhìn gần, áp suất đã đủ làm tai đau; khi đó cần cân bằng ngay từ lúc đầu chìm xuống, giống như người lặn bình khí.
Thổi mũi mạnh có làm tai cân bằng nhanh hơn không?
Không nên. Thổi mạnh khi vòi nhĩ đang bị ép không mở được nó mà còn tạo áp lực lớn, có thể gây tổn thương tai trong. Thổi nhẹ, sớm, thường xuyên; nếu không được thì lên lại một chút rồi thử lại.
Đang bị cảm, nghẹt mũi có nên lặn không?
Không nên lặn xuống khi đang nghẹt mũi, vì vòi nhĩ và xoang khó cân bằng, dễ chấn thương áp lực. Nổi trên mặt nước lặn ống thở thì có thể nếu thấy khoẻ. Đừng tự dùng thuốc thông mũi để lặn khi chưa hỏi bác sĩ.
Tai ù sau khi lặn bao lâu thì hết?
Ù nhẹ có thể hết sau vài giờ khi khí trong tai cân bằng lại. Nếu ù kéo dài, kèm đau, nghe kém hay chóng mặt, nên đi khám, không xuống nước tiếp và không tự nhỏ thuốc tai.
Người từng thủng màng nhĩ có lặn được không?
Cần bác sĩ tai mũi họng khám và cho ý kiến trước. Tuỳ mức độ lành và tình trạng hiện tại, bác sĩ sẽ khuyên có lặn được không, lặn kiểu nào. Đừng tự quyết dựa trên cảm giác tai đã hết đau.