Khi lặn ngắm san hô, cách bảo vệ da ít ảnh hưởng tới rạn nhất là mặc áo chống nắng dài tay và chỉ bôi kem lên phần da còn hở; nếu dùng kem, ưu tiên loại khoáng chất (kẽm oxit, titan đioxit) và tránh những thành phần đang bị lo ngại như oxybenzone, octinoxate. Bôi trước khi xuống nước đủ lâu để kem bám vào da, thay vì bôi vội rồi nhảy xuống.
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy vài hoạt chất lọc tia tử ngoại có thể gây hại cho san hô, nhất là ấu trùng san hô; mức ảnh hưởng ngoài tự nhiên so với các sức ép lớn hơn như nước ấm lên, ô nhiễm, khai thác còn đang được giới khoa học nghiên cứu và tranh luận. Dù vậy, một số nơi như tiểu bang Hawaii (Hoa Kỳ) và Palau đã cấm bán kem chống nắng chứa một số hoạt chất này để thận trọng.
Bài này giúp bạn đọc nhãn, chọn kem, bôi đúng và giảm lượng kem trôi xuống nước. Chuyện cháy nắng, say nắng nói chung khi đi chơi trên đảo có ở danh mục hành lý, sức khoẻ của trang.
Vì sao kem chống nắng bị nhắc tới khi nói về rạn san hô
Khi bạn xuống nước, một phần kem trên da tan ra và trôi vào nước. Ở những vùng rạn nông có nhiều người tắm, lặn cùng lúc, lượng hoá chất từ kem chống nắng tập trung có thể đáng kể hơn bạn nghĩ, nhất là ở những vịnh nhỏ, nước ít lưu thông.
Các nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất cho thấy oxybenzone (còn gọi benzophenone-3) ở nồng độ nhất định gây tổn thương cho ấu trùng và tế bào san hô trong điều kiện phòng thí nghiệm, và có thể làm san hô dễ bị tẩy trắng hơn. Octinoxate cũng bị nhắc tới trong nhiều danh sách lo ngại. Một số nghiên cứu khác đặt câu hỏi về việc nồng độ ngoài tự nhiên có đủ cao để gây hại hay không.
Điều chắc chắn hơn là: sức ép lớn nhất với rạn san hô vẫn là nước biển ấm lên, ô nhiễm từ đất liền, khai thác quá mức và tác động cơ học như dẫm đạp, thả neo. Kem chống nắng là một phần nhỏ trong bức tranh. Nhưng đây là phần mà mỗi du khách có thể tự kiểm soát dễ dàng, nên đáng làm.
Nền về các sức ép lên rạn quanh Phú Quý có trong bài về rạn san hô trên phuquy.org.
Đọc thành phần trên nhãn
Hoạt chất lọc khoáng. Kẽm oxit (zinc oxide) và titan đioxit (titanium dioxide) phản xạ và hấp thụ tia tử ngoại, nằm trên bề mặt da. Đây là nhóm thường được khuyên dùng khi đi biển gần rạn. Nhiều nơi khuyên chọn dạng hạt không phải nano, vì ảnh hưởng của hạt nano lên sinh vật biển còn chưa rõ.
Hoạt chất lọc hoá học bị lo ngại. Oxybenzone (benzophenone-3) và octinoxate (ethylhexyl methoxycinnamate) là hai cái tên thường gặp trong danh sách tránh. Một số danh sách rộng hơn còn có octocrylene và một vài chất khác. Tìm những tên này trong bảng thành phần.
Nhãn "thân thiện rạn san hô". Đây không phải là chứng nhận được chuẩn hoá chung; mỗi hãng tự định nghĩa. Đừng chỉ tin nhãn trước, hãy đọc bảng thành phần.
Chỉ số chống nắng. Chỉ số chống tia UVB (SPF) từ 30 trở lên và có ghi chống cả tia UVA (phổ rộng) là mức thường được khuyên cho hoạt động ngoài trời dài. Chỉ số cao hơn không thay được việc bôi đủ lượng và bôi lại.
Kháng nước. Kem ghi kháng nước thường có thời gian hiệu quả trong nước được ghi rõ trên nhãn (ví dụ 40 hoặc 80 phút theo cách ghi của một số nước). Sau khoảng đó, hoặc sau khi lau khăn, phải bôi lại.
Bôi kem đúng cách trước khi xuống nước
Phần lớn kem trôi xuống nước là do bôi quá sát giờ hoặc bôi quá dày ở những chỗ không cần. Thứ tự dưới đây giúp da được bảo vệ mà ít kem trôi.
- Mặc áo chống nắng dài tay, quần dài nếu có; kem chỉ dành cho phần da còn hở: mặt, cổ, gáy, mu bàn tay, bắp chân, mu bàn chân.
- Bôi ít nhất mười lăm tới ba mươi phút trước khi xuống nước, để kem bám vào da; tuân theo hướng dẫn trên nhãn của sản phẩm.
- Bôi đủ lượng, tán đều; kem khoáng thường để lại lớp trắng, đó là dấu hiệu nó đang nằm trên da.
- Không bôi lên phần da tiếp xúc với viền kính lặn: kem dính vào viền làm kính trơn, dễ rỉ, và cay mắt khi nước vào.
- Rửa tay sau khi bôi trước khi chạm vào mặt trong kính lặn, để kính không mờ và không cay mắt.
- Bôi lại sau khi lên bờ lau khô, theo thời gian ghi trên nhãn.
Người da nhạy cảm, trẻ nhỏ: thử kem trên một vùng da nhỏ từ trước chuyến đi. Với trẻ dưới sáu tháng tuổi, các khuyến cáo y khoa thường ưu tiên che chắn và tránh nắng thay vì bôi kem; hỏi bác sĩ nhi.
Áo chống nắng: lựa chọn tốt nhất cho cả da và rạn
Một chiếc áo bơi dài tay bằng vải co giãn, khô nhanh, che được lưng, vai, cánh tay là những vùng hứng nắng nhiều nhất khi bạn nằm sấp trên mặt nước. Vải không trôi ra nước, không cần bôi lại, không gây cay mắt, không phụ thuộc vào việc bạn bôi đủ hay chưa.
Nhiều áo bơi ghi chỉ số chống tia tử ngoại của vải. Vải dày, dệt chặt, màu đậm thường chặn tốt hơn vải mỏng, sáng màu; vải bị kéo căng hay ướt có thể giảm khả năng chặn. Áo vừa người, không quá bó, là lựa chọn ổn.
Quần bơi dài, tất lặn, giày lặn che thêm bắp chân và bàn chân. Mũ rộng vành và kính râm cho lúc ngồi trên thuyền. Với những người lặn ống thở lâu, một số chọn cả bộ đồ lặn mỏng liền thân, vừa che nắng vừa giữ ấm, vừa tránh được trầy xước và sứa.
Thay đổi nhỏ này giảm đáng kể lượng kem phải dùng mỗi ngày. Nhân với số người xuống nước ở một vịnh nhỏ trong mùa cao điểm, đó là một khác biệt có thật.
Những thói quen nhỏ giúp ít kem xuống biển hơn
Chọn giờ. Lặn sáng sớm khi nắng chưa gắt, nghỉ giữa trưa, giúp giảm cả nguy cơ cháy nắng lẫn lượng kem cần bôi.
Bôi xong chờ cho ngấm. Đây là bước hay bị bỏ qua nhất; kem chưa bám mà xuống nước là phần lớn trôi đi ngay.
Tắm tráng trước khi xuống bể bơi. Nếu chỗ ở có bể bơi, tráng qua trước để không mang kem vào nước bể; ở biển thì việc chính vẫn là áo chống nắng.
Đừng tắm xà phòng ở biển. Gội đầu, tắm xà phòng ở bãi biển, ở vũng đá là thêm hoá chất vào vùng nước nông. Tắm ở chỗ ở bằng nước ngọt.
Mang kem đúng lượng. Không cần mang chai thật to; mang đủ dùng, mang vỏ về, đừng bỏ lại vỏ kem trên bãi.
Dạng xịt. Kem dạng xịt dễ bay ra không khí và rơi xuống cát, nước; nếu dùng, xịt vào tay rồi thoa thay vì xịt trực tiếp trên bãi đông người.
Khi đã cháy nắng: chăm sóc và khi nào đi khám
Dù cẩn thận, nhiều người vẫn bị cháy nắng ở lưng, gáy, mu bàn chân sau buổi lặn đầu tiên, vì nước mát làm mình không cảm thấy nắng. Da đỏ, rát, nóng là cháy nắng nhẹ; nghỉ trong bóng mát, tắm nước mát, uống nhiều nước, mặc đồ rộng thoáng, tránh nắng hoàn toàn vùng da đó những ngày sau.
Không tự chọc vỡ bọng nước nếu có, không bôi những thứ không rõ nguồn gốc lên vùng da cháy. Các sản phẩm dưỡng da sau nắng dạng gel nhẹ có thể giúp dịu; người có tiền sử dị ứng nên dùng loại quen.
Đi khám nếu cháy nắng diện rộng có bọng nước, kèm sốt, ớn lạnh, buồn nôn, đau đầu, chóng mặt, hoặc ở trẻ nhỏ. Đó có thể là cháy nắng nặng kèm say nắng hay mất nước, cần được đánh giá. Chuyện say nắng, mất nước khi đi chơi trên đảo có ở danh mục hành lý, sức khoẻ.
Ngày hôm sau, nếu muốn xuống nước tiếp, che kín vùng da đã cháy bằng áo, thay vì bôi thêm kem lên da đang tổn thương.
Nắng trên mặt nước khác nắng trên bờ
Người lặn ống thở thường bị cháy nắng nặng hơn người tắm biển, vì ba lý do. Thứ nhất, lưng và gáy hướng thẳng lên trời suốt thời gian nằm sấp trên mặt nước. Thứ hai, mặt nước phản chiếu thêm một phần tia tử ngoại, nên ngay cả phần da không hướng lên trời cũng nhận thêm nắng. Thứ ba, nước mát làm da không thấy nóng, nên người ta ở lâu hơn mà không biết mình đang cháy.
Ở vùng biển nhiệt đới như Phú Quý, chỉ số tia tử ngoại vào giữa ngày thường ở mức cao tới rất cao trong phần lớn năm. Trời có mây mỏng không có nghĩa là an toàn; tia tử ngoại vẫn xuyên qua mây. Khoảng thời gian từ giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều là lúc nắng mạnh nhất.
Vì thế lịch lặn hợp lý thường là sáng sớm, khi biển cũng êm hơn, và chiều muộn khi nắng đã dịu, còn giữa trưa thì nghỉ trong bóng mát. Lịch này vừa đỡ cháy nắng, vừa đỡ dùng kem, vừa hợp với nhịp gió trong ngày.
Nhiều ứng dụng thời tiết có hiển thị chỉ số tia tử ngoại theo giờ; xem trước khi lên kế hoạch buổi lặn là thói quen tốt.
Chuẩn bị từ nhà: mua gì, mang bao nhiêu
Trên đảo, lựa chọn kem chống nắng có hạn; loại khoáng không chứa các hoạt chất bị lo ngại có thể khó tìm. Chuẩn bị từ đất liền giúp bạn chủ động.
- Một tuýp kem khoáng phổ rộng cho cơ thể, chỉ số từ 30 trở lên, có ghi kháng nước.
- Một thỏi hoặc tuýp nhỏ cho mặt, môi, vành tai, những chỗ dễ cháy mà dễ quên.
- Áo bơi dài tay cho mỗi người xuống nước; trẻ em có thể dùng bộ liền thân.
- Mũ rộng vành, kính râm cho lúc trên thuyền và trên bãi.
- Một chai gel dưỡng da sau nắng loại quen dùng.
- Túi kín nhỏ để kem không chảy ra hành lý khi trời nóng.
Ước lượng: một người lớn bôi đủ lượng toàn thân cần khá nhiều kem mỗi lần; mặc áo dài tay giúp một tuýp dùng được lâu hơn hẳn. Mang vỏ kem đã hết về đất liền thay vì bỏ lại trên đảo, vì rác nhựa ở đảo xa rất khó xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Kem chống nắng thân thiện rạn san hô là gì?
Thường là kem dùng hoạt chất lọc khoáng như kẽm oxit, titan đioxit, không chứa các chất đang bị lo ngại như oxybenzone, octinoxate. Tuy nhiên nhãn này không có chuẩn chung; nên đọc bảng thành phần thay vì chỉ tin nhãn.
Kem chống nắng thật sự làm chết san hô không?
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy vài hoạt chất gây hại cho san hô ở nồng độ nhất định; mức ảnh hưởng ngoài tự nhiên còn đang được nghiên cứu. Sức ép lớn nhất với rạn vẫn là nước ấm lên và ô nhiễm. Chọn kem phù hợp là việc nhỏ mỗi người tự làm được.
Kem khoáng để lại vệt trắng có sao không?
Không sao, đó là lớp khoáng nằm trên da. Nhiều loại kem khoáng mới đã ít trắng hơn. Tán đều và bôi trước khi xuống nước đủ lâu để kem bám chắc vào da.
Mặc áo chống nắng có cần bôi kem không?
Vẫn cần bôi lên phần da hở như mặt, cổ, gáy, tay, chân. Nhưng áo che phần lưng, vai, cánh tay là những chỗ cháy nắng nhiều nhất khi lặn ống thở, nên lượng kem cần dùng giảm đi nhiều.
Bôi kem xong bao lâu mới xuống nước?
Thường khoảng mười lăm tới ba mươi phút, tuỳ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm. Thời gian này giúp kem bám vào da, bảo vệ tốt hơn và ít trôi xuống nước hơn.
Trẻ nhỏ nên dùng kem chống nắng loại nào?
Với trẻ lớn, kem khoáng dịu nhẹ thường được ưu tiên; thử trên vùng da nhỏ trước. Với trẻ dưới sáu tháng, khuyến cáo thường là che chắn và tránh nắng hơn là bôi kem. Hỏi bác sĩ nhi nếu trẻ có da nhạy cảm.