Lặn thử bình khí là buổi trải nghiệm ngắn cho người chưa có chứng chỉ: khai bảng hỏi sức khoẻ, nghe dặn dò, tập vài kỹ năng ở vùng nước nông, rồi xuống nước ở độ sâu giới hạn, luôn trong tầm tay của huấn luyện viên có chứng chỉ. Nó không biến bạn thành người lặn độc lập, nhưng cho bạn biết mình có hợp với lặn hay không trước khi học bài bản.
Một buổi lặn thử đúng chuẩn không vội. Từ lúc bắt đầu tới lúc lên bờ thường mất nửa ngày, phần lớn thời gian là chuẩn bị và tập ở vùng nông. Dịch vụ nào đưa khách thẳng xuống sâu sau vài phút giải thích là đang bỏ qua những bước giữ an toàn cho chính bạn.
Bài này đi qua những gì nên diễn ra trong một buổi lặn thử, các giới hạn hay gặp, và những điều người mới cần biết về sức khoẻ. Không thay cho buổi dặn dò của huấn luyện viên; đọc để hiểu và để biết hỏi gì.
Bảng hỏi sức khoẻ: vì sao phải trả lời thật
Trước buổi lặn thử, dịch vụ đàng hoàng sẽ đưa bạn một bảng hỏi sức khoẻ, thường dựa trên mẫu chung mà các hệ thống đào tạo lặn quốc tế dùng. Các câu hỏi xoay quanh tim mạch, phổi, hen suyễn, động kinh, tiểu đường, tai mũi họng, phẫu thuật gần đây, mang thai, thuốc đang dùng, và các vấn đề sức khoẻ tâm thần như rối loạn hoảng sợ.
Lý do là áp suất dưới nước tác động lên những khoang khí trong cơ thể (tai, xoang, phổi) và lên tim mạch. Một số tình trạng tưởng nhẹ ở trên cạn có thể nguy hiểm khi ở dưới nước: hen suyễn có thể làm khí kẹt trong phổi khi lên, nghẹt mũi làm tai không cân bằng được, một cơn hạ đường huyết dưới nước khó xử lý hơn nhiều.
Nếu có câu trả lời "có", nhiều dịch vụ sẽ yêu cầu giấy xác nhận của bác sĩ trước khi cho lặn. Điều này không phải làm khó; đó là quy tắc bảo vệ bạn. Tốt nhất là đọc bảng hỏi từ trước chuyến đi (nhiều hệ thống đào tạo đăng công khai mẫu bảng hỏi trên trang của họ), và nếu có điểm nào nghi ngờ thì khám trước ở đất liền.
Khai sai để được lặn là đặt cược bằng sức khoẻ của chính mình, và khiến huấn luyện viên không chuẩn bị được cho tình huống bạn có thể gặp.
Một buổi lặn thử thường diễn ra thế nào
Thứ tự dưới đây là khung chung; từng dịch vụ có thể khác chi tiết, nhưng không nên thiếu bước nào.
- Khai sức khoẻ và ký giấy: bảng hỏi sức khoẻ, giấy cam kết hiểu rủi ro, có khi kèm thông tin bảo hiểm.
- Dặn dò lý thuyết ngắn: áp suất thay đổi thế nào theo độ sâu, cách cân bằng tai, quy tắc không bao giờ nín thở khi dùng bộ thở, tín hiệu tay, xử lý khi nước vào kính hay rơi bộ thở.
- Làm quen thiết bị: mặc đồ lặn, áo điều chỉnh sức nổi, bình, chì; huấn luyện viên chỉnh cho vừa.
- Tập ở vùng nước nông: đứng chân được hoặc quỳ trên cát, úp mặt thở bằng bộ thở, tập lấy lại bộ thở, xả nước kính, cân bằng tai.
- Xuống nước ở độ sâu giới hạn: theo dây neo hoặc dốc cát, chậm, cân bằng tai liên tục, luôn trong tầm tay của huấn luyện viên.
- Ngắm và trở về: thời gian dưới nước vừa phải, lên chậm theo hướng dẫn, có thể dừng an toàn vài phút ở độ sâu nông trước khi lên hẳn.
- Sau khi lên: nghỉ, uống nước, báo ngay nếu có gì bất thường.
Ở bước tập vùng nông, nếu bạn thấy hoảng hay không thoải mái, nói ra. Huấn luyện viên tốt sẽ cho bạn thêm thời gian hoặc dừng buổi lặn; dừng lúc này không có gì đáng xấu hổ.
Ba quy tắc sống còn người mới phải nhớ
Không bao giờ nín thở khi dùng bộ thở. Khi bạn đi lên, khí trong phổi nở ra theo áp suất giảm. Nín thở trong lúc lên, dù chỉ vài mét, có thể gây tổn thương phổi nghiêm trọng. Thở đều, liên tục; nếu phải bỏ bộ thở ra, thở ra từ từ những bong bóng nhỏ.
Cân bằng tai sớm và thường xuyên. Bắt đầu cân bằng ngay khi đầu chìm xuống, và tiếp tục mỗi khi xuống thêm chút ít, trước khi thấy đau. Nếu đau, dừng xuống, lên lại một chút, thử lại. Không cố xuống khi tai còn đau.
Luôn ở cạnh huấn luyện viên. Người lặn thử không tự bơi đi. Nếu mất dấu huấn luyện viên, dừng lại, nhìn quanh một lúc; nếu vẫn không thấy, làm theo đúng quy trình đã được dặn, thường là lên chậm trên mặt nước.
Thêm một quy tắc nữa: lên chậm. Tốc độ lên chậm hơn những bong bóng nhỏ nhất của bạn, theo nhịp huấn luyện viên. Lên nhanh làm tăng nguy cơ bệnh giảm áp và tổn thương phổi.
Giới hạn độ sâu và thời gian: vì sao người mới chỉ được lặn nông
Áp suất nước tăng rất nhanh ở mấy mét đầu tiên so với tỉ lệ tương đối: xuống khoảng mười mét là áp suất đã gấp đôi trên mặt nước. Vì vậy những mét nông lại là nơi tai và các khoang khí chịu thay đổi lớn nhất, cũng là nơi người mới cần tập kỹ nhất.
Các chương trình lặn thử của những hệ thống đào tạo lặn quốc tế đặt giới hạn độ sâu nông, thường quanh mức chục mét trở lại, có nơi quy định nông hơn cho người trẻ tuổi hay trong điều kiện nhất định. Thời gian dưới nước cũng được giữ ngắn, nằm trong giới hạn an toàn không cần dừng giảm áp.
Giới hạn này không làm trải nghiệm kém đi. Rạn san hô nhiều màu sắc nhất thường ở vùng nước nông, nơi ánh sáng mặt trời tới nhiều. Một buổi lặn thử ở độ sâu vừa phải, nước trong, đủ để bạn thấy cá rạn và san hô ở khoảng cách gần mà người lặn ống thở chỉ thấy từ trên cao.
Nếu dịch vụ đề nghị đưa người lặn thử xuống sâu hơn giới hạn thông lệ để "xem cho đã", đó là dấu hiệu đáng lo, không phải dịch vụ hào phóng.
Sau buổi lặn: những dấu hiệu không được bỏ qua
Phần lớn người lặn thử lên bờ với cảm giác mệt dễ chịu, hơi đói và rất vui. Nhưng trong những giờ sau lặn bình khí, cơ thể còn đang thải khí ni-tơ hoà tan trong mô. Một số dấu hiệu cần được coi là nghiêm trọng: đau khớp nhức âm ỉ, tê bì hay yếu tay chân, mệt bất thường, chóng mặt, khó thở, ngứa hay nổi vân trên da, lú lẫn.
Nếu gặp những dấu hiệu này, báo ngay cho dịch vụ lặn và đến cơ sở y tế gần nhất, nói rõ mình vừa lặn bình khí, độ sâu bao nhiêu, bao lâu. Nhiều dịch vụ có bình ô-xy sơ cứu trên thuyền và biết quy trình xử lý ban đầu. Bệnh giảm áp có thể cần điều trị trong buồng áp lực cao, chỉ có ở một số cơ sở y tế chuyên sâu; với đảo xa, việc chuyển viện tốn thời gian, nên càng báo sớm càng tốt.
Đau tai kéo dài, nghe kém, ù tai, chóng mặt quay cuồng sau lặn cũng cần đi khám, không tự nhỏ thuốc. Ho ra máu, đau ngực sau khi lặn là cấp cứu.
Những dấu hiệu này không thường gặp ở buổi lặn thử nông được làm đúng chuẩn. Biết trước để không chủ quan, và để không ngại lên tiếng nếu có điều bất thường.
Lặn thử xong rồi, muốn đi tiếp thì sao
Học chứng chỉ cơ bản. Nếu thấy hợp, bước tiếp theo là khoá chứng chỉ lặn cơ bản của một hệ thống đào tạo quốc tế. Khoá học có lý thuyết, thực hành vùng nước nông và nhiều lần lặn ngoài biển, kéo dài vài ngày.
Học ở đâu. Có thể học ở một trung tâm lặn trong đất liền có điều kiện ổn định, rồi mang chứng chỉ ra Phú Quý lặn cùng dịch vụ địa phương nếu có. Học trọn khoá trên đảo đòi hỏi nhiều ngày biển êm liên tục và dịch vụ đủ điều kiện đào tạo.
Phần lý thuyết học trước. Nhiều hệ thống cho học phần lý thuyết trực tuyến trước chuyến đi, giúp dành thời gian ở biển cho thực hành.
Lặn đều đặn. Kỹ năng lặn mai một nếu lâu không lặn. Người đã có chứng chỉ mà lâu không lặn nên làm một buổi ôn kỹ năng với huấn luyện viên trước khi lặn lại.
Bộ thiết bị lặn bình khí: mỗi món làm gì
Bình khí. Chứa không khí nén (lặn giải trí cho người mới dùng không khí thường, không phải ô-xy tinh khiết). Đồng hồ áp suất cho biết còn bao nhiêu khí; người lặn thử không cần tự theo dõi, nhưng nên biết tín hiệu tay báo khí.
Bộ thở. Hạ áp suất khí trong bình xuống mức thở được, đưa vào miệng qua ống ngậm. Luôn có một bộ thở dự phòng, thường màu sáng, để chia khí cho bạn lặn khi cần.
Áo điều chỉnh sức nổi. Áo có túi khí bơm thêm hoặc xả bớt để bạn nổi lên, chìm xuống hay lơ lửng ở một độ sâu. Người lặn thử thường để huấn luyện viên điều chỉnh giúp.
Đai chì. Cơ thể và đồ lặn có xu hướng nổi; chì giúp bạn chìm xuống được. Quá nhiều chì làm khó điều khiển; huấn luyện viên sẽ chọn lượng vừa.
Đồ lặn liền thân. Giữ ấm và chống trầy xước. Ở vùng nước ấm, đồ mỏng là đủ; người dễ lạnh nên xin đồ dày hơn chút.
Kính, chân vịt, đồng hồ lặn. Kính và chân vịt như lặn ống thở; đồng hồ lặn hay máy tính lặn theo dõi độ sâu, thời gian, tốc độ lên, thường do huấn luyện viên mang khi bạn lặn thử.
Sợ hãi dưới nước: bình thường, và có cách xử lý
Nhiều người lần đầu thở dưới nước thấy tim đập nhanh, muốn ngoi lên ngay. Đó là phản ứng tự nhiên; não chưa tin rằng có thể thở khi mặt đang ở dưới nước. Phần tập ở vùng nông được thiết kế chính để vượt qua cảm giác này một cách an toàn: bạn quỳ trên cát, đầu vừa ngập nước, thở vài phút cho tới khi quen.
Khi thấy hoảng dưới nước, nguyên tắc là dừng lại, thở, suy nghĩ, rồi mới hành động. Dừng mọi chuyển động, tập trung vào hơi thở chậm và dài, nhìn huấn luyện viên, ra tín hiệu "có chuyện" bằng tay. Điều nguy hiểm nhất là bỏ bộ thở và ngoi thẳng lên mặt nước trong lúc nín thở.
Huấn luyện viên sẽ nắm tay bạn, giữ bạn ở độ sâu ổn định, hoặc đưa bạn lên chậm nếu cần. Họ đã gặp chuyện này nhiều lần; đừng ngại.
Nếu bạn biết mình hay lo âu, có tiền sử rối loạn hoảng sợ, hãy nói trước với huấn luyện viên. Họ có thể dành thêm thời gian ở vùng nông, đi chậm hơn, hoặc khuyên bạn chỉ lặn ống thở lần này. Đó là quyết định khôn ngoan, không phải thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Lặn thử bình khí có nguy hiểm không?
Như mọi hoạt động dưới nước, có rủi ro, nhưng được kiểm soát tốt khi dịch vụ có huấn luyện viên có chứng chỉ, thiết bị đúng chuẩn, giới hạn độ sâu nông và bạn khai sức khoẻ trung thực. Phần lớn rủi ro đến từ việc bỏ qua các bước chuẩn bị.
Có cần biết bơi giỏi để lặn thử bình khí không?
Không cần bơi giỏi như vận động viên, nhưng nên thoải mái trong nước, không hoảng khi mặt chìm. Người sợ nước nên làm quen bằng lặn ống thở có áo phao trước, rồi mới thử bình khí.
Người bị hen suyễn có lặn bình khí được không?
Hen suyễn là một trong những tình trạng cần bác sĩ đánh giá kỹ trước khi lặn bình khí, vì nguy cơ khí kẹt trong phổi khi đi lên. Đừng tự quyết; hỏi bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ có hiểu biết về y học lặn.
Lặn thử xong bao lâu thì đi máy bay được?
Khuyến nghị phổ biến của các tổ chức an toàn lặn là chờ ít nhất 12 giờ sau một lần lặn không cần dừng giảm áp, và 18 giờ sau nhiều lần lặn hay lặn nhiều ngày; nhiều người chờ 24 giờ cho chắc. Lên vùng cao bằng đường bộ cũng nên tính tương tự.
Đang có kinh nguyệt có lặn được không?
Đây không phải là chống chỉ định lặn đối với người khoẻ mạnh. Nếu thấy mệt, đau bụng nhiều hay có bệnh phụ khoa, bạn có thể chọn nghỉ. Người đang mang thai thì không nên lặn bình khí.
Lặn thử có được tính vào chứng chỉ không?
Tuỳ hệ thống đào tạo, một số buổi lặn thử có thể được ghi nhận như phần đầu của khoá chứng chỉ cơ bản nếu học tiếp trong thời hạn nhất định với cùng hệ thống. Hỏi dịch vụ khi đăng ký.