Lặn ống thở (snorkeling) là nổi trên mặt nước, úp mặt xuống nhìn rạn qua kính lặn và thở bằng một ống nhô lên khỏi mặt nước; lặn bình khí (scuba diving) là xuống hẳn dưới nước, thở bằng khí nén mang theo trong bình. Lặn ống thở không cần chứng chỉ, ai bơi được hoặc mặc áo phao đều thử được; lặn bình khí cần đi cùng người hướng dẫn có chứng chỉ, hoặc tự có chứng chỉ, và có yêu cầu sức khoẻ rõ ràng.
Với đa số khách ra Phú Quý lần đầu, lặn ống thở ở vùng nước nông khi biển êm đã đủ để thấy san hô và cá rạn. Lặn bình khí cho trải nghiệm sâu hơn, gần hơn, nhưng đòi hỏi dịch vụ đủ điều kiện, thiết bị đúng chuẩn và sức khoẻ phù hợp. Không phải lúc nào trên đảo cũng có sẵn dịch vụ lặn bình khí cho khách lẻ; hỏi trước khi lên kế hoạch.
Nền về rạn san hô quanh đảo, vì sao nước trong và vì sao rạn cần được giữ, có trong bài về rạn san hô trên phuquy.org. Bài này chỉ bàn chuyện chọn kiểu lặn và hiểu khác biệt để chuẩn bị đúng.
So hai kiểu lặn theo từng mặt
Bảng dưới so lặn ống thở và lặn bình khí giải trí theo những điều khách hay hỏi. Các mốc độ sâu, tuổi là thông lệ chung của các hệ thống đào tạo lặn giải trí quốc tế; từng dịch vụ có thể có quy định chặt hơn.
| Mặt so sánh | Lặn ống thở | Lặn bình khí giải trí |
|---|---|---|
| Ở đâu trong nước | Nổi trên mặt, có thể nín thở lặn xuống chốc lát | Dưới nước, chìm nổi bằng thiết bị điều chỉnh sức nổi |
| Thở bằng gì | Không khí qua ống thở | Khí nén trong bình qua bộ thở |
| Cần chứng chỉ không | Không | Có, hoặc lặn thử dưới sự kèm sát của huấn luyện viên |
| Cần biết bơi không | Nên biết; bơi yếu thì mặc áo phao | Có kỹ năng bơi cơ bản và thoải mái trong nước |
| Độ sâu thường gặp | Nhìn rạn nông từ mặt nước | Lặn thử thường giới hạn nông; có chứng chỉ được sâu hơn theo cấp |
| Yêu cầu sức khoẻ | Sức khoẻ bơi lội bình thường | Có bảng hỏi sức khoẻ; một số bệnh cần bác sĩ cho phép |
| Thiết bị | Kính, ống thở, chân vịt, áo phao | Thêm bình, bộ thở, áo điều chỉnh sức nổi, chì, đồng hồ lặn |
| Lưu ý sau khi lặn | Không có ràng buộc đặc biệt | Không đi máy bay, không lên vùng cao ngay sau khi lặn |
Hàng cuối cùng hay bị quên: sau lặn bình khí, cơ thể còn tích khí ni-tơ hoà tan, lên độ cao lớn hay đi máy bay quá sớm làm tăng nguy cơ bệnh giảm áp. Với chuyến đi Phú Quý nối sang Đà Lạt hay về bằng máy bay, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lịch trình; bài về khi nào không nên xuống nước trong danh mục này nói kỹ hơn.
Lặn ống thở: đơn giản, nhưng không phải không có rủi ro
Lặn ống thở hấp dẫn vì dễ: đeo kính, ngậm ống, úp mặt xuống là thấy. Ở những vùng nước nông trong vắt quanh đảo khi biển êm, chỉ cần nổi yên vài phút là cá rạn bơi ra, san hô hiện rõ màu. Không cần học dài, không cần chứng chỉ, thiết bị gọn nhẹ, chi phí thấp hơn nhiều so với lặn bình khí.
Nhưng sự đơn giản ấy dễ làm người ta chủ quan. Phần lớn sự cố khi lặn ống thở không đến từ cá dữ hay san hô, mà từ những thứ rất thường: mệt sức khi bơi xa, hoảng khi nước tràn vào ống, dòng chảy kéo ra xa rìa rạn, sóng lên bất chợt vào buổi chiều, cháy nắng lưng vì nổi lâu. Người có bệnh tim mạch, người lớn tuổi ít vận động cũng có thể gặp vấn đề khi gắng sức trong nước.
Vì vậy dù dễ, lặn ống thở vẫn có những quy tắc cơ bản: không lặn một mình, mặc áo phao nếu bơi không thật vững, ở trong vùng người hướng dẫn hoặc người lái thuyền chỉ định, nghỉ khi thấy mệt, lên ngay khi thấy lạnh run hay chuột rút. Bài về lặn ống thở lần đầu trong danh mục này đi qua từng kỹ năng.
Một điểm cộng lớn của lặn ống thở: vì ở trên mặt nước, bạn ít có nguy cơ chạm vào san hô hơn người mới học lặn bình khí, nếu giữ được tư thế nổi ngang và không đứng xuống rạn.
Lặn bình khí: trải nghiệm sâu hơn, đòi hỏi nhiều hơn
Lặn bình khí cho bạn ở dưới nước lâu, ngang tầm với san hô và cá, thấy những thứ người nổi trên mặt không thấy: hang hốc của rạn, những loài nhỏ ẩn trong kẽ đá, ánh sáng xanh của nước sâu. Với nhiều người, lần lặn bình khí đầu tiên là một trải nghiệm khó quên.
Đổi lại, lặn bình khí là hoạt động có kỹ thuật và có rủi ro y khoa riêng: chấn thương áp lực ở tai và xoang, bệnh giảm áp nếu lên quá nhanh hoặc lặn quá giới hạn, hoảng loạn dưới nước dẫn tới ngoi lên đột ngột. Những rủi ro này được kiểm soát tốt khi có người hướng dẫn có chứng chỉ, thiết bị bảo dưỡng đúng, quy trình chuẩn, và người lặn trung thực về sức khoẻ của mình.
Có hai cách tiếp cận cho người chưa có chứng chỉ. Cách thứ nhất là lặn thử: một buổi ngắn có hướng dẫn trên bờ hoặc vùng nước nông, rồi xuống nước nông dưới sự kèm sát của huấn luyện viên. Cách thứ hai là học lấy chứng chỉ lặn cơ bản qua một khoá nhiều ngày, gồm lý thuyết, thực hành vùng nước nông và các lần lặn ngoài biển. Chứng chỉ do các hệ thống đào tạo lặn quốc tế cấp, được công nhận ở nhiều nơi.
Ở đảo xa như Phú Quý, việc có hay không dịch vụ lặn bình khí, dịch vụ đó có đủ điều kiện hay không, có hoạt động vào mùa bạn đi hay không, là những điều phải hỏi trước. Đừng mặc định là cứ ra đảo là có; và đừng chấp nhận lặn bình khí với người không có chứng chỉ hướng dẫn.
Chọn kiểu nào: bốn câu tự hỏi
Mình bơi có thoải mái không? Nếu bạn căng thẳng khi mặt chạm nước, hãy bắt đầu bằng lặn ống thở có áo phao ở vùng nông. Lặn bình khí đòi hỏi bạn bình tĩnh dưới nước; nỗi sợ nước chưa được làm quen là lý do phổ biến khiến buổi lặn thử dừng giữa chừng.
Sức khoẻ của mình thế nào? Người có bệnh tim mạch, hô hấp (như hen suyễn), động kinh, bệnh tai mũi họng mạn tính, đang mang thai, hoặc vừa phẫu thuật cần hỏi bác sĩ trước khi lặn bình khí; nhiều dịch vụ sẽ yêu cầu giấy xác nhận. Lặn ống thở cũng là gắng sức, người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ.
Lịch trình sau khi lặn là gì? Nếu bạn bay về hay đi xe lên Đà Lạt ngay hôm sau buổi lặn bình khí, cần tính thời gian chờ an toàn. Lặn ống thở không có ràng buộc này.
Mình muốn gì từ chuyến đi? Ngắm cá, ngắm san hô nông, chơi với nước cùng gia đình thì lặn ống thở là đủ. Muốn khám phá dưới nước một cách nghiêm túc, có ý định lặn ở nhiều nơi sau này, thì học chứng chỉ ở một nơi có điều kiện tốt là đầu tư đáng giá.
Mùa và thời tiết quyết định nhiều hơn kiểu lặn
Dù chọn kiểu nào, biển phải êm và nước phải trong thì mới đáng xuống. Theo kết luận chung về mùa biển trên phuquy.org, những tháng biển êm là lúc nước quanh đảo trong nhất, sóng thấp, thuyền đi lại an toàn; mùa gió mạnh thì nhiều vùng ven bờ bị khuấy đục, thuyền ra hòn nguy hiểm hơn. Lên kế hoạch lặn vào mùa êm, và vẫn sẵn sàng huỷ nếu ngày đó gió lên.
Trong ngày, buổi sáng thường lặng gió hơn buổi chiều. Người địa phương và dịch vụ lặn có kinh nghiệm thường xuất phát sớm. Sau một trận mưa lớn, nước gần khu dân cư có thể đục; hỏi người lái thuyền chỗ nào còn trong.
Một điều quan trọng: lặn ống thở ở vùng nước nông gần bờ vẫn có dòng chảy, nhất là quanh mũi đá và rìa rạn. Lặn bình khí ở vùng sâu hơn còn chịu dòng chảy mạnh hơn. Người mới học không nên tự chọn chỗ lặn dựa trên ảnh trên mạng; nên để người hướng dẫn và người lái thuyền địa phương quyết định chỗ xuống nước theo tình hình thực tế ngày hôm đó.
Bài này không nêu toạ độ hay tên điểm lặn cụ thể, vì điều kiện thay đổi theo mùa, theo con nước và theo quy định bảo vệ rạn của địa phương. Hỏi trực tiếp người làm dịch vụ khi tới nơi.
Hiểu lầm phổ biến về hai kiểu lặn
Những câu dưới đây khách hay nghe hoặc tự nghĩ trước khi đi; phần sau dấu hai chấm là thực tế.
- "Lặn ống thở dành cho trẻ con, lặn bình khí mới là lặn thật": cả hai đều là cách ngắm rạn; nhiều rạn nông đẹp nhất lại được ngắm rõ nhất từ mặt nước, nơi ánh sáng mạnh.
- "Biết bơi giỏi thì lặn bình khí không cần học": kỹ năng bơi giúp tự tin, nhưng lặn bình khí cần hiểu áp suất, cân bằng tai, kiểm soát sức nổi, xử lý thiết bị; những thứ đó chỉ học được qua hướng dẫn.
- "Lặn thử có huấn luyện viên đi kèm thì không cần quan tâm sức khoẻ": bảng hỏi sức khoẻ có lý do của nó; khai sai để được lặn là đặt mình vào rủi ro thật.
- "Mặt nạ lặn trùm kín mặt an toàn hơn kính và ống thở rời": loại mặt nạ này dễ dùng với người mới, nhưng đã có những lo ngại về việc tích tụ khí thở ra và khó tháo nhanh khi hoảng; nếu dùng, chọn loại có nguồn gốc rõ ràng, thử ở vùng nước đứng chân được trước.
- "Không biết bơi thì không thể ngắm san hô": người không biết bơi vẫn có thể nổi với áo phao vừa cỡ, bám phao hoặc dây dưới sự trông chừng sát của người biết bơi, ở vùng nước êm.
Mỗi kiểu lặn chiếm bao nhiêu thời gian trong lịch trình
Lặn ống thở rất linh hoạt: một buổi sáng ra hòn, hay một giờ ở vùng nước nông gần bờ khi biển êm, là đủ để ngắm. Có thể ghép với đi vòng đảo, chụp ảnh, ăn trưa trong cùng một ngày. Thiết bị nhẹ, bỏ vào ba lô là đi.
Lặn thử bình khí cần nửa ngày trở lên: thời gian dặn dò, tập kỹ năng ở vùng nông, ra điểm lặn, lặn, nghỉ giữa các lần lặn, về bờ. Học chứng chỉ cơ bản thì cần nhiều ngày liên tiếp, với biển êm trong suốt những ngày đó. Ở một đảo mà tàu có thể ngừng và biển có thể đổi, học chứng chỉ trọn khoá cần chuyến đi dài và dự phòng nhiều ngày.
Ngoài ra, ngày lặn bình khí nên là ngày bạn không có việc gắng sức khác, không uống rượu bia tối hôm trước, ngủ đủ. Và như đã nói, không xếp chuyến bay hay chuyến xe lên vùng cao ngay sau đó. Với chuyến ba ngày, nhiều người chọn lặn bình khí vào ngày thứ hai, để còn một ngày đệm trước khi về.
Nếu bạn chỉ có hai ngày một đêm, lặn ống thở thường là lựa chọn hợp lý hơn, để dành lặn bình khí cho chuyến sau có nhiều thời gian hơn.
Câu hỏi thường gặp
Không biết bơi có lặn ống thở được không?
Có thể, nếu mặc áo phao vừa cỡ, ở vùng nước êm, và có người biết bơi kèm sát hoặc bám dây phao từ thuyền. Nên tập đeo kính và thở bằng ống ở chỗ đứng chân được trước. Không bao giờ để người không biết bơi xuống nước một mình.
Lặn bình khí lần đầu có cần chứng chỉ không?
Không cần nếu tham gia lặn thử dưới sự kèm sát của huấn luyện viên có chứng chỉ, ở độ sâu giới hạn. Muốn lặn độc lập cùng bạn lặn thì cần học và có chứng chỉ của một hệ thống đào tạo lặn được công nhận.
Phú Quý có dịch vụ lặn bình khí không?
Tình hình dịch vụ trên đảo có thể thay đổi theo năm và theo mùa. Hãy hỏi trước khi lên kế hoạch qua nơi lưu trú, người quen hoặc danh bạ doanh nghiệp của trang, và kiểm các tiêu chí an toàn như chứng chỉ người hướng dẫn, thiết bị, thuyền.
Lặn ống thở có cần chân vịt không?
Không bắt buộc, nhưng chân vịt giúp bơi đỡ mệt, giữ tư thế nằm ngang dễ hơn và đỡ phải đứng xuống rạn. Nếu dùng, chọn đôi vừa chân, tập vài phút ở chỗ nông. Ở vùng có đá, giày lặn giúp bảo vệ bàn chân khi xuống nước.
Đeo kính cận có lặn được không?
Không đeo kính cận dưới kính lặn được. Có loại kính lặn lắp tròng theo độ cận, hoặc có thể dùng kính áp tròng loại dùng một lần nếu bác sĩ mắt cho phép, kèm lưu ý không mở mắt trong nước khi kính lặn bị tuột.
Trẻ em bao nhiêu tuổi thì lặn bình khí được?
Các hệ thống đào tạo lặn giải trí thường có chương trình riêng cho trẻ từ khoảng mười tuổi, với giới hạn độ sâu chặt hơn và cần cha mẹ đồng ý. Từng dịch vụ có quy định riêng. Với trẻ nhỏ hơn, lặn ống thở có áo phao ở vùng nông là lựa chọn phù hợp.