Mua đồ ăn làm quà ở Phú Quý theo thứ tự: lên danh sách người nhận và quãng đường về trước; hàng khô, đậu phộng có thể mua bất cứ ngày nào và cất nơi khô ráo; hàng cấp đông và hàng một nắng thì mua vào chiều trước ngày về, nhờ chủ nhà hoặc người bán cấp đông cứng qua đêm, sáng ra đóng thùng mang lên tàu. Kiểm từng món: màu, mùi, độ khô, ngày làm; không mua sinh vật biển cấm, hàng không rõ nguồn.
Ai đi đảo về cũng bị hỏi "có quà gì không". Nhiều người mua ngay ngày đầu cho chắc, rồi phải giữ hàng tươi suốt mấy ngày, hoặc mua dồn vào sáng ngày về, vội vàng không kiểm được hàng. Cả hai cách đều dễ khiến quà về tới nhà không còn ngon.
Bài này nói về chuyện mua và giữ hàng trong những ngày ở đảo. Đặc điểm từng món đặc sản và cách đóng thùng, giữ lạnh trên đường về đã có bài riêng trên phuquy.org; ở đây chỉ nhắc tới khi cần cho quyết định mua.
Lên danh sách trước khi ra chợ
Viết ra: tặng ai, mỗi người bao nhiêu, ai thích món gì. Một danh sách năm dòng giúp bạn không mua thừa vì thấy rẻ, cũng không quên người quan trọng. Nó còn cho bạn biết tổng khối lượng sẽ mang về, để tính hành lý.
Tiếp theo là quãng đường. Về thẳng Phan Thiết rồi nghỉ khác với về tiếp TP.HCM bằng xe, khác với đi tiếp máy bay ra Bắc. Đường càng dài, càng nhiều chặng, càng nên chọn hàng khô, hàng cấp đông chịu được lâu, và càng ít hàng tươi sống. Người đi máy bay tiếp cần kiểm tra quy định hành lý của hãng bay về hàng đông lạnh, hàng có mùi.
Cuối cùng là chỗ cất ở nhà người nhận. Tặng một túi mực cấp đông cho người không có tủ đông lớn là tặng họ một nỗi lo. Hàng khô đóng gói nhỏ thường là món quà tiện cho người nhận hơn.
Cuối cùng, đặt một ngân sách cho quà và giữ đúng. Ở chợ đảo, giữa không khí vui của ngày cuối, rất dễ mua thêm "cho chắc" rồi về nhà mới thấy thừa, phải chia đi vội trước khi hàng hỏng. Danh sách và ngân sách là hai thứ giúp bạn mua vừa đủ, mua đúng, và mang về trọn vẹn.
Món nào mua lúc nào
Thời điểm mua quyết định phần lớn chất lượng quà khi về tới nhà. Bảng dưới là gợi ý chung; hỏi người bán về loại hàng cụ thể.
| Nhóm hàng | Mua khi nào | Cất ở đảo thế nào |
|---|---|---|
| Đậu phộng, hàng khô đóng gói | Ngày nào cũng được, rảnh thì mua | Nơi khô, mát, túi kín, xa kiến |
| Mực khô, cá khô phơi kỹ | Ngày giữa hoặc ngày áp cuối | Túi kín, nơi khô; tốt hơn là ngăn mát |
| Mực một nắng, cá một nắng | Chiều trước ngày về | Cấp đông ngay, giữ đông tới lúc đóng thùng |
| Hải sản tươi để cấp đông | Chiều trước ngày về, mua ở nơi cấp đông sẵn | Tủ đông, đóng túi kín từng phần |
| Hải sản sống | Không nên mua làm quà đi xa | Khó giữ sống qua tàu và đường dài |
Hàng một nắng là hàng chưa khô hẳn, vẫn còn ẩm, nên phải giữ lạnh như hàng tươi. Nhiều người nhầm tưởng "phơi rồi thì để ngoài được" và mang về một túi mực đã chua. Đặc điểm mực một nắng, xem thêm trên phuquy.org.
Kiểm hàng khô và hàng một nắng
Nhìn màu. Hàng khô tốt có màu tự nhiên, đều. Màu quá trắng bất thường, quá vàng, hay có đốm xanh, đốm trắng mốc là dấu hiệu nên bỏ qua.
Ngửi mùi. Mùi biển, mùi khô đặc trưng là bình thường. Mùi chua, mùi khai, mùi hắc lạ, mùi ẩm mốc thì không mua.
Sờ độ khô. Hàng khô kỹ thì khô ráo, không dính tay, không nhớt. Hàng một nắng mềm hơn nhưng bề mặt phải khô, không chảy nước.
Hỏi ngày làm. Hỏi hàng làm hôm nào, phơi mấy nắng, đã cất trữ bao lâu. Người bán tử tế thường trả lời rõ ràng.
Hàng đóng gói có nhãn. Với hàng đóng gói sẵn, xem nhãn có ghi nơi sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng không. Hàng không có thông tin gì, không ai chịu trách nhiệm, thì cân nhắc.
Đậu phộng. Hạt chắc, đều, không teo, không có hạt mốc xanh, mốc đen. Đậu phộng mốc có thể chứa độc tố nấm mốc nguy hiểm cho gan; thấy hạt mốc thì không mua cả gói, ở nhà thì bỏ hẳn hạt mốc, không cố nhặt ăn phần còn lại.
Mua của người làm. Nếu có thể, mua tại cơ sở làm hàng, sân phơi, chợ địa phương. Bạn thấy được nơi làm, hỏi được trực tiếp, và tiền đến tay người làm.
Cất giữ trong những ngày ở đảo
Hàng cần cấp đông thì nhờ chủ nhà nơi bạn ở cho để ngăn đá. Hỏi trước khi mua, vì không phải nhà nào cũng có tủ đông còn chỗ, và vào mùa đông khách có khi cả chục khách cùng nhờ. Đóng hàng thành từng túi kín, ghi tên bạn và ngày lên túi bằng băng dính, để không lẫn với đồ của nhà hay của khách khác.
Nhiều cơ sở bán hải sản cấp đông có dịch vụ cấp đông và đóng thùng, giao ra bến tàu. Nếu dùng, hỏi rõ: hàng được cấp đông từ bao giờ, đóng thùng lúc nào, giao lúc nào, ai chịu trách nhiệm nếu tàu hoãn. Giữ lại tin nhắn, hoá đơn.
Hàng khô để ở nơi khô ráo, thoáng, tránh nắng, cho vào túi kín hoặc hộp có nắp để không hút ẩm và không bị kiến. Không khí trên đảo ẩm, hàng khô để hở vài ngày trong phòng có thể mềm và bắt đầu có mùi. Không để hàng khô chung túi với đồ ẩm như khăn tắm, đồ bơi.
Hàng có mùi mạnh như mực khô, cá khô nên bọc hai ba lớp túi, để riêng, tránh ám mùi vào quần áo và phòng. Đây cũng là phép lịch sự với chủ nhà và khách phòng bên.
Sáng ngày về, kiểm lại hàng trước khi đóng thùng: hàng cấp đông còn cứng không, túi có rách không, hàng khô có bị ẩm không. Phát hiện sớm còn kịp xử lý ở đảo; phát hiện khi đã về nhà thì chỉ còn cách bỏ. Chụp một tấm ảnh thùng hàng đã dán, để nếu có thất lạc trên tàu còn có cái mà tả cho nhân viên.
Tính hành lý và đường về
Quà đồ ăn thường nặng hơn bạn tưởng. Cộng khối lượng hàng, thùng xốp, đá, băng dính, bạn có thể mang về nhiều hơn hẳn lúc đi. Hỏi hãng tàu về quy định hành lý, phí hành lý quá cân nếu có, và việc mang thùng hàng đông lạnh lên tàu. Nếu đi xe khách hay máy bay tiếp, hỏi cả các chặng đó.
Chia hàng thành nhiều kiện vừa tay thay vì một thùng thật to. Kiện vừa phải dễ xách lên xuống tàu, dễ đặt vào khoang hành lý, ít bị vỡ thùng. Đánh dấu tên, số điện thoại của bạn trên thùng (viết ở chỗ người khác không đọc được từ xa nếu bạn ngại).
Nếu tàu hoãn vì thời tiết, hàng cấp đông là thứ đầu tiên gặp vấn đề. Đây là lý do nên mua hàng tươi muộn nhất có thể, và có phương án: gửi lại tủ đông của chủ nhà, hỏi người bán cho gửi lại. Cách đóng thùng, chọn loại đá, xử lý khi đường về kéo dài, xem thêm trên phuquy.org.
Những thứ không nên mua
Có những món trông như quà biển đảo nhưng mua về là tiếp tay cho việc khai thác không bền vững, hoặc có rủi ro pháp lý, sức khoẻ.
- San hô, kể cả mảnh san hô chết nhặt trên bãi, và các đồ làm từ san hô.
- Vỏ ốc lớn, vỏ ốc hiếm làm đồ trang trí; sao biển, cá nóc phơi khô làm cảnh.
- Rùa biển và mọi sản phẩm từ rùa biển.
- Hải sản đang trong mùa sinh sản, cua ghẹ mang trứng nếu người bán có thể phân biệt cho bạn.
- Rượu ngâm động vật biển, động vật hoang dã không rõ loài.
- Hàng khô không rõ nguồn, không nhãn, có màu sắc bất thường.
- Hải sản sống để mang đi đường dài.
Nhiều loài sinh vật biển được pháp luật bảo vệ; danh mục cụ thể có trong các văn bản về bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản và động vật hoang dã. Không chắc thì không mua. Du lịch xanh và giữ đảo sạch có chuyên mục riêng trên trang.
Quà hợp với từng người nhận
Một món quà ngon chưa chắc là món quà hợp. Người lớn tuổi, người có bệnh gút, huyết áp, bệnh thận thường được khuyên hạn chế đồ khô mặn và một số loại hải sản; tặng họ cả cân mực khô có khi lại thành gánh nặng. Với những người này, đậu phộng, các loại hạt, hoặc một phần nhỏ hàng khô để nếm cho biết là đủ.
Gia đình có trẻ nhỏ thích những món dễ ăn, không xương, không quá mặn. Đồng nghiệp ở văn phòng hợp với quà chia nhỏ, đóng gói gọn, không cần chế biến, không có mùi mạnh. Người thích nấu ăn sẽ vui với một túi hải sản cấp đông tươi, kèm lời dặn cách chế biến người đảo hay làm.
Nếu người nhận ở xa, phải gửi tiếp qua đường bưu điện hay chuyển phát, chỉ chọn hàng khô đóng gói kín, chịu được nhiều ngày ở nhiệt độ thường. Đừng gửi hàng cấp đông qua chặng không có chuỗi lạnh.
Hỏi giá và trả giá cho đúng mực
Bài này không nêu giá vì giá hàng khô, hàng cấp đông thay đổi theo mùa, theo sản lượng, theo chất lượng từng mẻ. Hỏi giá ở hai ba nơi để biết mặt bằng, so cùng loại, cùng độ khô, cùng cỡ con. Hàng rẻ hơn hẳn mặt bằng thường có lý do: cỡ nhỏ, phơi chưa kỹ, để lâu. Hỏi thẳng người bán vì sao chỗ này rẻ hơn; câu trả lời thường cho bạn biết nhiều về món hàng.
Trả giá nhẹ nhàng khi mua số lượng nhiều là chuyện bình thường; trả giá gắt từng đồng với người phơi mực cả ngày ngoài nắng thì không hay. Mua đúng giá ở nơi làm tử tế là cách đơn giản để người đảo tiếp tục làm hàng tốt.
Nếu mua qua mạng sau khi về, từ những người bán mình đã gặp ở đảo, giữ lại thông tin liên lạc ngay lúc mua. Danh bạ của trang có thể tra các cơ sở kinh doanh đã đăng ký trên đảo; hỏi kỹ trực tiếp trước khi đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mua quà ngày đầu ra đảo có được không?
Hàng khô đóng gói, đậu phộng thì được, miễn cất nơi khô ráo. Hàng tươi, hàng một nắng thì không nên, vì phải giữ lạnh suốt mấy ngày, tăng rủi ro hỏng. Ngày đầu có thể đi xem, hỏi giá, chọn nơi mua, rồi mua vào những ngày cuối.
Nhờ chủ homestay cấp đông hải sản có được không?
Nhiều chủ nhà sẵn lòng nếu tủ còn chỗ, nhưng không phải nơi nào cũng có tủ đông lớn. Hỏi trước khi mua, đóng hàng thành túi kín ghi tên, và cảm ơn chủ nhà. Mùa đông khách, tủ có thể đã đầy.
Mực khô để được bao lâu?
Tuỳ độ khô, cách cất và nhiệt độ. Mực phơi kỹ, cất kín ở nơi khô mát hoặc ngăn mát tủ lạnh để được lâu hơn hẳn mực một nắng, vốn phải cấp đông. Hỏi người bán về loại cụ thể bạn mua, và quan sát mùi, màu khi dùng.
Mang hải sản cấp đông đi máy bay tiếp có được không?
Tuỳ quy định của từng hãng bay về hàng đông lạnh, đá, thùng xốp. Kiểm tra trước với hãng bay, không chờ tới quầy làm thủ tục mới hỏi. Hàng khô thường dễ mang đi máy bay hơn hàng cấp đông.
Đậu phộng Phú Quý có gì khác?
Đậu phộng trồng trên đất cát của đảo là sản vật quen thuộc, được nhiều người chọn làm quà vì nhẹ, bền, dễ mang. Đặc điểm và cách người đảo trồng, xem thêm trên phuquy.org. Khi mua, chọn hạt chắc, không mốc, cất trong túi kín.
Làm sao để quà không ám mùi vào hành lý?
Bọc hàng có mùi mạnh hai ba lớp túi, để trong thùng hoặc túi riêng, không để chung vali quần áo. Hàng cấp đông đóng thùng xốp dán kín. Một vài túi hút mùi hoặc bã cà phê khô trong thùng cũng giúp giảm mùi.