Để giữ bụng khoẻ trong mấy ngày ở đảo: uống nước đóng chai hoặc đã đun sôi, cẩn thận với đá lạnh và rau sống ở nơi không rõ nguồn nước, không ăn dồn hải sản bữa nào cũng như bữa nào, hạn chế món sống và tái, uống bia rượu có chừng, rửa tay trước khi ăn. Bữa cuối trước giờ tàu về nên nhẹ, chín kỹ, quen bụng. Khi có dấu hiệu nặng (nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, sốt cao, khó thở, lừ đừ), đến cơ sở y tế trên đảo ngay.
Đau bụng là chuyện hay gặp nhất của người đi biển, và thường không phải do một "món độc" nào mà do cộng dồn: đổi chế độ ăn, nhiều đạm và dầu mỡ, nắng làm mất nước, bia rượu, giấc ngủ xáo trộn. Ở đảo, một cơn tiêu chảy nhẹ cũng đủ phá hỏng một ngày đi thuyền; một ca nặng lại phụ thuộc tàu và thời tiết nếu cần chuyển vào đất liền.
Bài này nói về thói quen ăn uống của du khách trong những ngày trên đảo. Những loài hải sản không nên ăn, dị ứng hải sản, xử lý khi có dấu hiệu bất thường sau bữa ăn đã có bài riêng trên phuquy.org. Mọi nội dung sức khoẻ ở đây là định hướng chung, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Vì sao du khách hay đau bụng khi đi biển
Ở nhà, bữa ăn hằng ngày của phần lớn người Việt nhiều cơm, rau, ít đạm. Đi biển, bữa nào cũng hải sản, nướng, xào, kèm bia; rau ít, tinh bột ít. Hệ tiêu hoá phải làm việc khác hẳn thường ngày. Chỉ riêng thay đổi đột ngột này đã đủ khiến nhiều người đầy bụng, khó tiêu, đi ngoài vài lần, dù đồ ăn hoàn toàn tươi sạch.
Thứ hai là nước và nắng. Cả ngày ngoài trời, mồ hôi bay hơi trong gió biển, người ta mất nước mà không biết. Thiếu nước làm tiêu hoá kém, dễ táo bón hoặc ngược lại; kèm với bia rượu buổi tối thì cơ thể càng mất nước thêm.
Thứ ba mới là nguồn bệnh thật sự: thực phẩm bảo quản không tốt, nước hoặc đá không sạch, rau rửa bằng nước bẩn, tay bẩn. Những thứ này không riêng gì đảo, nhưng ở đảo chuỗi lạnh dài hơn (nhiều thứ phải chở qua tàu), nguồn nước ngọt quý nên đôi khi bị dùng tiết kiệm quá mức trong khâu rửa.
Thêm một yếu tố nữa là giấc ngủ. Dậy sớm ngắm bình minh, thức khuya ngồi quán, ngủ ở giường lạ, cơ thể mệt thì hệ tiêu hoá cũng kém đi. Hiểu những lớp nguyên nhân này để thấy: phần lớn những lần "đau bụng vì đi biển" phòng được bằng thói quen, không cần kiêng khem gì quá đáng.
Nước uống, đá lạnh và rau sống
Nước uống. Uống nước đóng chai còn niêm phong, hoặc nước đã đun sôi. Nước ngọt trên đảo đến từ giếng, nước mưa, hệ thống cấp nước; người địa phương quen dùng, nhưng du khách nên thận trọng với nước chưa đun. Chuyện nước ngọt trên đảo, xem thêm trên phuquy.org.
Đá lạnh. Phần lớn quán dùng đá sạch, nhưng du khách khó kiểm chứng. Nếu bụng bạn nhạy cảm, gọi đồ uống không đá hoặc chọn nơi đông khách, có đá viên công nghiệp đóng bao. Với trẻ nhỏ, ưu tiên không đá.
Rau sống. Rau sống ăn kèm hải sản được rửa bằng nước tại chỗ. Ở nơi bạn tin cậy thì cứ ăn; nếu không chắc, chọn rau đã nấu chín. Rau chở từ đất liền qua tàu cũng có thể đã qua nhiều khâu.
Đánh răng. Người bụng nhạy cảm có thể dùng nước đóng chai để súc miệng, nhất là trẻ nhỏ hay nuốt nước khi đánh răng.
Nước biển. Uống phải nước biển khi bơi lội, nhất là gần bến thuyền, cửa cống, cũng là một nguồn khó chịu cho bụng. Tắm ở chỗ nước sạch, xa nơi thuyền neo và nơi xả thải.
Món sống, món tái và hải sản để lâu
Gỏi cá, mực tái, ốc sống, hàu sống là những món nhiều người muốn thử khi ra biển. Chúng không được nấu chín để diệt vi khuẩn, ký sinh trùng; độ an toàn phụ thuộc hoàn toàn vào độ tươi, nguồn nước, vệ sinh của người làm. Người khoẻ mạnh, chọn nơi đông khách, hàng còn sống, thì rủi ro thấp hơn; nhưng trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người mang thai, người có bệnh gan, bệnh nền, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch nên tránh hẳn món sống.
Một rủi ro ít người biết là ngộ độc histamine từ một số loại cá biển (nhóm cá thịt đỏ như cá ngừ, cá thu…) khi cá không được giữ lạnh tốt từ lúc đánh bắt. Histamine sinh ra trong thịt cá không bị phá huỷ khi nấu chín. Biểu hiện thường xuất hiện nhanh sau khi ăn: đỏ bừng mặt, nóng ran, đau đầu, ngứa, có khi buồn nôn, tim đập nhanh; dễ bị nhầm với dị ứng. Nếu gặp, đến cơ sở y tế để được khám và xử trí.
Hải sản đã nấu để lâu ở nhiệt độ thường, như phần ăn thừa tối hôm trước mang ra ăn trưa, là nguồn đau bụng phổ biến. Ăn hết trong bữa, hoặc cho tủ lạnh ngay và hâm sôi kỹ khi ăn lại. Đừng mang hải sản đã nấu đi chơi cả ngày dưới nắng.
Nhịp ăn: đừng biến cả chuyến đi thành một bữa tiệc hải sản
Hải sản là lý do nhiều người ra đảo, và nên được tận hưởng. Nhưng ăn hải sản cả ba bữa, mỗi bữa nhiều, kèm bia, liên tục ba bốn ngày thì cơ thể khó theo kịp. Một nhịp hợp lý: bữa sáng là bữa quen thuộc (bún, cháo, cơm, bánh mì), bữa trưa nhẹ, bữa tối mới là bữa hải sản chính. Mỗi bữa có tinh bột và rau đi kèm.
Bia rượu làm mất nước, kích thích dạ dày, và khiến ăn nhiều hơn mức bình thường. Uống thì uống từ từ, xen nước lọc, không uống khi bụng đói, không uống rồi xuống biển. Người có bệnh dạ dày, gan, gút càng nên hạn chế.
Ăn chậm, nhai kỹ, dừng khi đã no vừa. Những bữa hải sản dài ở quán dễ kéo theo việc "gọi thêm cho hết tiền", ăn quá no rồi ngủ ngay. Đi bộ nhẹ một vòng sau bữa tối, uống thêm nước, ngủ đủ giấc là cách giúp bụng sáng hôm sau dễ chịu.
Nếu đã thấy bụng hơi khó chịu sau một bữa nhiều hải sản, hôm sau cho bụng nghỉ: bữa sáng cháo, bữa trưa cơm với món luộc, rau, bỏ qua bữa nhậu tối. Một ngày ăn nhẹ thường đủ để cơ thể lấy lại nhịp, thay vì cố ăn tiếp rồi mệt cả chuyến.
Khi nào tự theo dõi, khi nào phải đi khám
Phần lớn các cơn đau bụng, đi ngoài nhẹ khi đi du lịch tự hết sau một hai ngày nếu nghỉ ngơi và bù đủ nước. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ. Bảng dưới là định hướng chung; khi phân vân, hỏi nhân viên y tế.
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Đầy bụng, đi ngoài vài lần, vẫn ăn uống được, không sốt | Nghỉ ngơi, uống nhiều nước, ăn nhẹ (cháo, cơm, chuối), tránh bia rượu, theo dõi |
| Tiêu chảy nhiều lần, nôn liên tục, không giữ được nước | Đi khám tại cơ sở y tế trên đảo, nguy cơ mất nước |
| Sốt cao, phân có máu hoặc nhầy, đau bụng dữ dội | Đi khám ngay |
| Khó thở, sưng môi mặt, nổi mề đay toàn thân sau khi ăn | Đến cơ sở y tế ngay, có thể là phản ứng dị ứng nặng |
| Tê miệng, tê tay chân, chóng mặt sau khi ăn hải sản | Đến cơ sở y tế ngay, không chờ |
| Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên | Đi khám sớm, không tự theo dõi lâu |
Dung dịch bù nước dạng gói pha đúng hướng dẫn là thứ nên có trong túi thuốc du lịch. Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa có ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là với trẻ em và khi có sốt, phân có máu. Túi thuốc du lịch và cách đi khám trên đảo, xem chuyên mục hành lý, sức khoẻ và an toàn biển của trang.
Bữa cuối trước giờ tàu về
Chuyến tàu về đất liền kéo dài vài giờ, cộng thời gian chờ ở bến và đoạn đường bộ tiếp theo. Một cơn đau bụng hay buồn nôn trên tàu, trong nhà vệ sinh chật, giữa sóng, là trải nghiệm rất khó chịu. Vì vậy bữa cuối trước giờ tàu nên được chọn có chủ ý.
Ăn trước giờ tàu đủ lâu để không còn no căng khi lên tàu, nhưng không để bụng đói. Chọn món nhẹ, chín kỹ, ít dầu mỡ, ít cay: cháo, cơm với món luộc, bánh mì, bún nước. Tránh món sống, món tái, món lạ chưa ăn bao giờ, hải sản có vỏ ăn nhiều, sữa, nước có ga, bia rượu. Tối hôm trước cũng không nên là bữa nhậu khuya.
Mang theo nước lọc, bánh quy khô, vài thứ ăn nhẹ cho chuyến tàu và đoạn đường sau đó. Người hay say sóng, cách chọn chỗ ngồi và giảm khó chịu trên tàu, xem thêm trên phuquy.org.
Nếu đã có dấu hiệu đau bụng từ tối hôm trước, đừng cố ăn một bữa thật no buổi sáng "để có sức đi tàu". Ăn ít, uống dung dịch bù nước, đi vệ sinh trước khi lên tàu, và chọn chỗ ngồi gần lối đi. Nếu dấu hiệu nặng lên, đi khám trước, đừng đặt cược vào chuyến tàu.
Thói quen nhỏ giữ bụng khoẻ cả chuyến
Không cần kiêng khem phức tạp. Những thói quen dưới đây làm được ngay và giảm phần lớn rủi ro.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn; ở ngoài bãi thì dùng khăn ướt và nước sạch mang theo.
- Uống đủ nước suốt ngày, không đợi khát.
- Ăn ở nơi đông khách, hàng hoá ra vào đều.
- Mỗi bữa có tinh bột và rau, không chỉ toàn hải sản.
- Bia rượu có chừng, xen nước lọc.
- Phần ăn thừa cho tủ lạnh ngay hoặc bỏ.
- Ngủ đủ, tránh thức khuya liên tục.
- Mang theo dung dịch bù nước dạng gói và thuốc thường dùng của bản thân.
Những thói quen này nghe quen thuộc, và chính vì quen nên hay bị bỏ qua khi đang vui. Một cách để nhớ là gắn chúng vào nhịp có sẵn: rửa tay mỗi lần dừng xe ăn, đổ đầy bình nước mỗi lần ghé quán, uống một ly nước lọc trước mỗi lon bia.
Nếu trong nhóm có một người bắt đầu đau bụng, các người khác cũng nên xem lại mình đã ăn chung những gì, và theo dõi bản thân. Báo cho chủ nhà biết nếu nghi do món ăn ở chỗ ở.
Câu hỏi thường gặp
Ăn hải sản xong uống nước dừa có sao không?
Không có cơ sở chắc chắn cho việc kiêng kết hợp này với người khoẻ mạnh. Nước dừa giúp bù nước và là thức uống mát khi đi biển. Điều đáng lo hơn là hải sản có tươi không, nấu có chín không, và bạn có ăn quá nhiều hay không.
Đi biển ăn gì để bớt đau bụng?
Không có món thần kỳ. Giữ bữa sáng quen thuộc, mỗi bữa có tinh bột và rau, uống đủ nước, hạn chế bia rượu, chọn hải sản tươi nấu chín. Khi đã đau bụng nhẹ thì ăn cháo, cơm, chuối, uống nước và dung dịch bù nước, tránh món nhiều dầu mỡ.
Có nên mang theo thuốc tiêu chảy khi đi đảo?
Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước chuyến đi về những thuốc phù hợp với bạn và gia đình, đặc biệt với trẻ em. Dung dịch bù nước dạng gói là thứ hữu ích cho hầu hết mọi người. Không tự dùng kháng sinh khi chưa được kê.
Đá lạnh ở quán trên đảo có an toàn không?
Nhiều nơi dùng đá sạch, nhưng du khách khó kiểm chứng. Người bụng nhạy cảm, trẻ nhỏ, người lớn tuổi có thể chọn đồ uống không đá hoặc chỉ dùng đá ở nơi đông khách, có nguồn đá rõ ràng. Nước đóng chai lạnh từ tủ là lựa chọn yên tâm hơn.
Bị đau bụng trước giờ tàu thì có nên đi không?
Nếu chỉ khó chịu nhẹ, vẫn ăn uống được, nhiều người vẫn đi và mang theo nước, túi nôn. Nếu nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, sốt, nên đi khám trước, và cân nhắc hoãn chuyến để không bị mất nước trên tàu. Hỏi hãng tàu về chính sách đổi vé khi lý do sức khoẻ.
Ăn sống hàu, ốc ở đảo có nên không?
Món sống luôn có rủi ro cao hơn món chín. Người khoẻ mạnh muốn thử thì chọn nơi uy tín, hàng còn sống, ăn lượng nhỏ. Trẻ nhỏ, người già, người mang thai, người có bệnh gan hoặc bệnh nền nên tránh. Khi không chắc, chọn món hấp hoặc nướng chín.