Không nên xuống nước lặn khi cơ thể không ở trạng thái tốt (mệt, say sóng, cảm cúm nghẹt mũi, đã uống rượu bia, đang có bệnh cấp), khi biển không an toàn (gió lên, sóng bạc đầu, dông, nước đục, dòng chảy mạnh), và khi lịch trình sau đó không cho phép (sắp đi máy bay hay lên vùng cao sau lặn bình khí). Ở lại trên bờ đúng lúc là kỹ năng lặn quan trọng nhất.
Chuyến đi Phú Quý thường ngắn, khách dễ có tâm lý "đã ra tới đây thì phải xuống nước bằng được". Đó chính là tâm lý khiến những quyết định không an toàn được đưa ra. Rạn san hô vẫn ở đó cho chuyến sau; sức khoẻ của bạn thì không thay được.
Bài này gom các lý do nên ở lại trên bờ thành ba nhóm, kèm cách tự kiểm nhanh trước mỗi lần xuống nước. Các dặn dò về sức khoẻ là nguyên tắc chung, không thay cho ý kiến bác sĩ.
Nhóm một: cơ thể chưa sẵn sàng
Mệt và thiếu ngủ. Sau chuyến tàu dài, một đêm ngủ ít, hay một ngày chạy xe dưới nắng, cơ thể phản ứng chậm hơn, dễ chuột rút và dễ hoảng. Ngày đầu tới đảo thường không phải ngày tốt nhất để lặn.
Say sóng. Người vừa say sóng trên tàu hay trên thuyền ra hòn mà xuống nước ngay dễ nôn trong kính hoặc ống thở, rất nguy hiểm. Nghỉ cho tới khi hết hẳn. Chuyện say sóng trên tàu có bài riêng trên phuquy.org.
Cảm cúm, nghẹt mũi, ho. Như bài về tai trong danh mục này đã nói, nghẹt mũi làm tai và xoang khó cân bằng. Ho, sốt là lý do để nghỉ hẳn.
Vừa ăn no hoặc đang đói. Ăn quá no làm khó chịu khi nằm sấp trong nước và dễ buồn nôn; đói làm mệt nhanh và lạnh run. Ăn nhẹ trước một, hai tiếng.
Mất nước, say nắng. Đầu đau, chóng mặt, khát nhiều sau buổi sáng nắng gắt là dấu hiệu cần nghỉ và uống nước, không phải xuống nước cho mát.
Bệnh nền chưa ổn định. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp, tiểu đường, động kinh cần hỏi bác sĩ trước chuyến đi về việc lặn; trong chuyến, nếu thấy khác thường thì nghỉ.
Đang mang thai. Không nên lặn bình khí; lặn ống thở nhẹ nhàng thì hỏi bác sĩ sản khoa.
Rượu bia và lặn: không bao giờ đi chung
Rượu bia làm chậm phản xạ, giảm khả năng phán đoán, làm cơ thể mất nước và mất nhiệt nhanh hơn. Dưới nước, những điều đó cộng lại thành nguy cơ đuối nước. Phần lớn các vụ đuối nước của người lớn khi đi chơi biển ở nhiều nơi có liên quan tới rượu bia.
Ở Phú Quý, bữa hải sản tối thường đi kèm bia; sáng hôm sau đi lặn sớm khi người còn mệt, đầu còn nặng là chuyện dễ gặp. Nếu biết mình sẽ lặn buổi sáng, tối hôm trước hạn chế hoặc không uống. Không bao giờ uống bia trên thuyền rồi xuống nước, dù chỉ "một lon cho vui".
Với lặn bình khí, rượu bia còn liên quan tới nguy cơ bệnh giảm áp do mất nước và thay đổi tuần hoàn; các dịch vụ lặn có trách nhiệm sẽ từ chối khách có dấu hiệu say. Sau buổi lặn bình khí, cũng nên chờ một thời gian và uống đủ nước trước khi uống rượu bia.
Nếu đi nhóm, cử một người không uống để trông chừng những người còn lại khi tắm biển buổi chiều. Bữa tiệc trên bãi biển là lúc dễ có người lẻn xuống nước một mình nhất.
Nhóm hai: biển không an toàn
Gió lên, sóng bạc đầu. Mặt biển nổi nhiều vệt sóng trắng là dấu hiệu gió đủ mạnh để thuyền nhỏ chòng chành, người lặn ống thở bị nước tràn ống liên tục, dòng chảy thay đổi. Hỏi người lái thuyền, và nếu họ ngần ngừ, đó là câu trả lời.
Dông và sét. Mây đen dựng đứng, có tiếng sấm xa là lúc lên khỏi nước và về bờ, kể cả khi trời trên đầu còn nắng.
Nước đục. Sau mưa lớn, sau những ngày gió khuấy, nước ven bờ có thể đục. Không thấy rõ đáy và rạn thì dễ va vào đá, san hô, khó nhìn bạn lặn. Đổi chỗ hoặc đổi ngày.
Dòng chảy mạnh. Nếu thấy mình bị kéo đi dù đạp chân vịt, hoặc thấy vật nổi trôi nhanh, đó là dòng chảy mạnh. Khi bị cuốn, đừng bơi ngược dòng cho kiệt sức; bơi chéo hoặc song song với bờ để thoát khỏi dòng, giơ tay ra hiệu cho thuyền.
Chiều muộn và trời tối. Người mới không nên lặn khi ánh sáng yếu: khó thấy rạn, khó thấy thuyền, khó thấy nhau. Kết thúc trước khi mặt trời xuống thấp.
Vùng có tàu thuyền qua lại. Gần cảng, luồng tàu, chỗ thuyền neo là nơi người lặn ống thở nổi trên mặt nước rất khó được người lái thuyền nhìn thấy. Không lặn ở đó; nếu phải bơi gần thuyền, dùng phao báo hiệu màu sáng.
Nhóm ba: lịch trình sau khi lặn bình khí
Đây là nhóm lý do nhiều khách không biết. Sau lặn bình khí, cơ thể còn tích khí ni-tơ hoà tan trong mô và thải dần ra trong nhiều giờ. Nếu trong thời gian đó bạn lên độ cao lớn, áp suất không khí giảm, khí có thể thoát ra thành bọt, gây bệnh giảm áp ngay cả khi buổi lặn đã làm đúng mọi quy tắc.
Khuyến nghị phổ biến của các tổ chức an toàn lặn là: chờ tối thiểu 12 giờ sau một lần lặn không cần dừng giảm áp trước khi đi máy bay; chờ tối thiểu 18 giờ sau nhiều lần lặn trong ngày hoặc lặn nhiều ngày liên tiếp; nhiều người lặn và dịch vụ khuyên chờ 24 giờ cho chắc. Với đi đường bộ lên vùng cao, nguyên lý tương tự.
Điều này rất liên quan tới chuyến đi Phú Quý trong tỉnh Lâm Đồng mới: nhiều du khách nối chuyến đảo với Đà Lạt, nằm trên cao nguyên cao khoảng một nghìn rưỡi mét, đường lên vượt đèo. Lặn bình khí buổi sáng rồi chiều về đất liền, tối chạy xe lên Đà Lạt là lịch trình nên tránh. Tương tự với khách bay về từ sân bay gần nhất ngay hôm sau buổi lặn.
Chuyến tàu từ đảo về Phan Thiết thì ở ngang mực nước biển, không có vấn đề độ cao. Nhưng tàu nhỏ trên biển động, say sóng, mất nước cũng không tốt cho người vừa lặn bình khí; uống đủ nước và nghỉ ngơi.
Cách sắp đơn giản: lặn bình khí vào ngày giữa chuyến, để một ngày nghỉ hoặc chỉ lặn ống thở trước ngày về; nếu có chặng lên Đà Lạt hay chuyến bay, tính ngược thời gian chờ ít nhất từ 18 tới 24 giờ kể từ lần lặn cuối.
Tự kiểm năm giây trước mỗi lần xuống nước
Trả lời "có" cho cả năm câu dưới đây thì xuống nước. Một câu "không" là lý do để dừng lại suy nghĩ.
- Mình có thấy khoẻ, tỉnh táo, không say sóng, không nghẹt mũi?
- Mình có không uống rượu bia trong mấy giờ qua?
- Biển trước mặt có êm, nước có trong, không có mây dông?
- Mình có bạn lặn hoặc người hướng dẫn biết mình đang ở đâu?
- Mình có biết chỗ lên bờ hay lên thuyền, và biết làm gì nếu bị dòng kéo đi?
Năm câu này áp dụng cho cả lặn ống thở ở bãi gần chỗ ở lẫn chuyến lặn bình khí ra xa. Nhiều sự cố xảy ra ở chính những bãi quen, vào những buổi chiều tưởng như an toàn.
Tập hỏi năm câu này thành thói quen cho cả nhóm, đọc to trước khi xuống nước. Nghe hơi cứng nhắc, nhưng nó buộc mọi người dừng lại một nhịp, và một nhịp dừng ấy thường là đủ để ai đó nhận ra mình đang mệt hay biển đang đổi.
Ở lại trên bờ mà vẫn có một ngày đẹp
Không xuống nước được không có nghĩa là ngày đó bỏ đi. Những ngày biển nổi gió là lúc đẹp nhất để xem sóng vỗ gành từ chỗ an toàn, chụp ảnh mây, đi vòng đảo, ghé các di tích, ngồi quán cà phê nhìn biển. Danh mục chụp ảnh và các bài trên phuquy.org có nhiều gợi ý.
Ngày cơ thể mệt là ngày nên ngủ trưa, ăn uống đàng hoàng, đi dạo nhẹ trong xóm. Ngày nghẹt mũi thì có thể vẫn ra bãi nông, nổi trên mặt nước nhìn xuống nếu thấy khoẻ, không lặn xuống.
Nếu đã đặt dịch vụ lặn mà phải huỷ vì lý do sức khoẻ hay thời tiết, báo sớm cho họ. Dịch vụ tốt thường đề nghị dời sang hôm khác trong chuyến. Đây cũng là lý do nên chừa dư một ngày trong lịch trình khi đi với mục đích lặn.
Người lặn lâu năm thường nói: "Những lần lặn đáng nhớ nhất là những lần mình không xuống." Họ không nói vì sợ, mà vì đã thấy đủ chuyện để biết một quyết định ở lại đúng lúc đáng giá thế nào.
Trẻ em và người lớn tuổi: thêm lý do để ở lại
Trẻ em mất nhiệt nhanh hơn người lớn: môi tím, run, răng va nhau là dấu hiệu phải lên ngay, dù nước có vẻ ấm. Trẻ cũng mệt nhanh mà không nói ra, hay mải chơi quên giới hạn. Người lớn phải là người quyết định khi nào dừng, và quyết định sớm hơn mình nghĩ.
Trẻ đang sốt, ho, chảy mũi, hay vừa ốm dậy thì để ở trên bờ. Trẻ vừa ăn no, đang buồn ngủ trưa cũng không phải lúc tốt để xuống nước. Trẻ chưa biết bơi luôn mặc áo phao vừa cỡ và có người lớn trong tầm với tay, kể cả ở chỗ nước nông tới đầu gối.
Người lớn tuổi có thể khoẻ mạnh và bơi tốt, nhưng khả năng chịu lạnh, chịu gắng sức và phản ứng với tình huống bất ngờ giảm dần theo tuổi. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi về việc lặn ống thở; trong chuyến, nếu thấy hồi hộp, khó thở, đau ngực, chóng mặt thì lên bờ ngay.
Leo lên thuyền sau khi bơi là lúc người lớn tuổi dễ trượt, té nhất. Hỏi trước thuyền có thang không; nếu không, chọn lặn ống thở từ bãi cát thoải thay vì từ thuyền.
Nói "không" trong một nhóm đang hào hứng
Phần khó nhất của việc ở lại trên bờ thường không phải là nhận ra lý do, mà là nói ra khi cả nhóm đang hào hứng, đã mặc đồ, đã trả tiền thuyền. Không ai muốn là người làm hỏng buổi đi chơi.
Vì vậy nên thống nhất từ trước chuyến đi: bất kỳ ai trong nhóm cũng có quyền nói "hôm nay mình không xuống", và không ai bị chê. Người đó vẫn có thể ở trên thuyền, ngồi trên bãi, làm người trông chừng cho những người xuống nước. Việc trông chừng ấy chính là một phần quan trọng của an toàn.
Ngược lại, nếu thấy một người trong nhóm có dấu hiệu không ổn như mặt tái, say sóng, vừa uống bia, hãy nói thẳng, nhẹ nhàng. Một câu "hôm nay ở lại với mình nhé" có thể là câu quan trọng nhất trong cả chuyến đi.
Với dịch vụ lặn, người hướng dẫn có trách nhiệm quyết định cuối cùng về việc xuống nước. Một người hướng dẫn biết nói "không" khi biển xấu hay khách không khoẻ là người đáng tin, không phải người khó tính.
Câu hỏi thường gặp
Ngày đầu tới Phú Quý có nên lặn ngay không?
Thường không nên, nhất là khi vừa đi tàu dài, ngủ ít hay say sóng. Nghỉ ngơi, làm quen đảo, ăn uống đầy đủ rồi lặn vào ngày hôm sau sẽ an toàn và vui hơn. Nếu chỉ có một ngày, chọn lặn ống thở nhẹ nhàng ở vùng nông.
Lặn bình khí xong có đi tàu về Phan Thiết ngay được không?
Tàu đi ngang mực nước biển nên không có vấn đề độ cao. Nhưng nếu sau đó bạn bay hay lên Đà Lạt, cần tính thời gian chờ từ lần lặn cuối. Uống đủ nước, nghỉ ngơi và báo ngay nếu thấy dấu hiệu bất thường.
Đã uống một lon bia có xuống nước được không?
Không nên. Ngay cả lượng nhỏ cũng làm giảm phản xạ và phán đoán, cộng với nắng và mất nước. Uống bia thì để sau khi đã lên bờ hẳn và không xuống nước nữa trong ngày.
Bị dòng chảy kéo ra xa thì làm gì?
Giữ bình tĩnh, đừng bơi ngược dòng cho kiệt sức. Bơi chéo hoặc song song với bờ để thoát khỏi dòng, nổi để giữ sức, giơ tay ra hiệu cho thuyền hay người trên bờ. Áo phao giúp bạn nổi trong lúc chờ.
Mưa nhỏ có lặn được không?
Mưa nhỏ không có sấm sét và biển vẫn êm thì có thể lặn, nhưng nước có thể đục hơn và ánh sáng kém. Nếu có dông, sấm hay gió lên, lên khỏi nước ngay và về bờ.
Đang uống thuốc say sóng có lặn được không?
Một số thuốc say sóng gây buồn ngủ, giảm tỉnh táo, có thể ảnh hưởng khi lặn. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại thuốc bạn dùng trước chuyến đi, và báo cho người hướng dẫn lặn biết.