Ăn hải sản có trách nhiệm ở Phú Quý gói trong năm việc: không chọn con quá nhỏ, không chọn con đang ôm trứng ngoài, không gọi những loài thuộc diện được bảo vệ hoặc cấm khai thác, đổi món theo mùa thay vì đòi đúng một loài nổi tiếng, và gọi vừa đủ ăn để không bỏ phí. Những việc này không làm bữa ăn kém ngon, nhưng giúp nguồn lợi mà người đảo sống nhờ còn lại cho những mùa sau.
Bài này viết từ góc người ăn. Các món đặc sản, hải sản theo mùa và cách ăn an toàn đã có bài riêng trên phuquy.org; cách gọi món, hỏi giá, kiểm cân ở quán thuộc danh mục ăn uống khi đi chơi của trang. Ở đây chỉ bàn một câu hỏi: chọn gì để bữa ăn của mình không lấy đi quá nhiều của biển.
Quy định về khai thác thuỷ sản được viết theo nguyên lý; danh mục loài và kích thước cụ thể có thể thay đổi, tra văn bản hiện hành khi cần chính xác.
Vì sao khách du lịch có liên quan
Ngư dân Phú Quý đánh bắt cả gần bờ lẫn xa bờ; phần lớn sản lượng đi vào đất liền, phần còn lại phục vụ người đảo và khách. Nghe thì có vẻ khách chỉ ăn một phần nhỏ. Nhưng nhu cầu của khách tập trung vào một số loài "nổi tiếng" và vào mùa cao điểm; ở những tuần đông khách, nhu cầu ấy tạo sức ép lên đúng những loài sống quanh rạn gần đảo, nơi cũng là chỗ khách đi lặn ngắm.
Thị trường đòi gì thì người khai thác cố cung cấp thứ đó. Khi khách đòi con thật to, cả con non cũng bị bắt lên vì "biết đâu bán được". Khi khách chuộng loài hiếm, giá cao làm việc săn tìm chúng càng hấp dẫn. Ngược lại, khi khách chấp nhận ăn theo mùa, ăn đa dạng, không đòi con non hay con ôm trứng, người bán có lý do để làm theo.
Không có gì sai khi ra đảo ăn hải sản; đó là một phần lý do người ta đi Phú Quý. Câu hỏi chỉ là ăn thế nào cho khôn, để lần sau quay lại vẫn còn mà ăn.
Cũng nên nhớ rằng rạn san hô bạn ngắm buổi sáng và đĩa cá rạn bạn ăn buổi tối thuộc cùng một hệ sinh thái. Cá rạn khoẻ thì rạn khoẻ, rạn khoẻ thì có cá. Chọn món có ý thức là cách nối hai trải nghiệm ấy lại.
Năm việc khi gọi món
Không chọn con quá nhỏ. Cá, cua, ghẹ, mực, ốc đều cần thời gian lớn tới tuổi sinh sản. Con quá nhỏ bị bắt lên là cá thể chưa kịp sinh sản lần nào. Khi thấy rổ hải sản toàn con bé tí, chọn món khác.
Không chọn con đang ôm trứng. Cua, ghẹ, tôm ôm trứng ở yếm hay ở bụng dễ nhận ra. Nhiều người thích vì "có trứng ngon", nhưng mỗi con ôm trứng là cả một lứa con non không ra đời. Chọn con không ôm trứng.
Tránh loài được bảo vệ. Rùa biển, một số loài trai, ốc quý, cá mập, và những loài có tên trong danh mục cấm khai thác. Quán đàng hoàng không bán; nếu được mời "món lạ, hiếm", hỏi kỹ là con gì, và từ chối khi nghi ngờ.
Ăn theo mùa, ăn đa dạng. Mỗi mùa biển có những loài nhiều hơn, khoẻ hơn. Hỏi người bán, chủ quán "mùa này cái gì nhiều" thay vì đòi đúng một món thấy trên mạng. Bạn ăn ngon hơn, đúng mùa hơn, và chia sức ép ra nhiều loài.
Gọi vừa đủ. Hải sản thừa bỏ đi là con vật đã bị bắt lên vô ích. Gọi từng đợt, ăn hết rồi gọi thêm, nhất là khi đi nhóm đông.
Quy định khai thác: hiểu theo nguyên lý
Luật Thuỷ sản năm 2017 và các văn bản hướng dẫn đặt ra nhiều lớp quy định nhằm giữ nguồn lợi. Du khách không cần thuộc chi tiết, nhưng hiểu nguyên lý giúp bạn nhận ra những gì không nên mua.
| Lớp quy định | Nội dung chính | Với người ăn, nghĩa là |
|---|---|---|
| Danh mục loài cấm khai thác | Một số loài thuỷ sản bị cấm khai thác, có loài cấm theo thời gian trong năm | Không gọi, không mua những loài này; hỏi kỹ khi được mời món lạ |
| Kích thước tối thiểu được phép khai thác | Nhiều loài có quy định cỡ nhỏ nhất được phép đánh bắt | Tránh con quá nhỏ so với cỡ thường thấy của loài đó |
| Nghề, ngư cụ bị cấm | Cấm khai thác bằng chất nổ, xung điện, hoá chất độc và các cách huỷ diệt khác | Không ủng hộ hàng có dấu hiệu khai thác huỷ diệt |
| Vùng, mùa cấm khai thác | Một số vùng biển, mùa sinh sản được khoanh bảo vệ | Tôn trọng các khu vực bảo vệ khi đi lặn, đi câu |
| Loài nguy cấp, quý, hiếm | Được bảo vệ theo pháp luật về đa dạng sinh học, CITES | Rùa biển và các loài quý hiếm tuyệt đối không ăn, không mua |
Danh mục loài, kích thước và mùa cấm cụ thể có thể được sửa đổi theo thời gian. Bài viết không nêu mức xử phạt; nếu cần, tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý thuỷ sản.
Phần lớn hải sản bán ở chợ, ở quán trên đảo là hàng đánh bắt hợp pháp của ngư dân. Mục đích của bảng không phải để nghi ngờ mọi người bán, mà để bạn có tiêu chí khi chọn.
Đặc sản nổi tiếng và chuyện "con to nhất"
Mạng xã hội làm nổi một số đặc sản đảo, và khách ra đảo thường đòi đúng món đó, đúng con to nhất để chụp ảnh. Sức ép dồn vào vài loài vốn sống quanh rạn, sinh trưởng không nhanh. Những món đặc sản ấy vẫn đáng thử — các bài về cua huỳnh đế, ốc vú nàng, cá rạn trên phuquy.org kể khá kỹ — nhưng thử với tinh thần của người sành ăn chứ không phải của người săn ảnh.
Người sành ăn ở đảo thường không chọn con to nhất. Họ chọn con vừa, chắc thịt, đúng mùa; họ biết món nào hợp với cách chế biến nào; họ không ngại thử loài ít tên tuổi mà chủ quán gợi ý. Đi theo cách ấy, bạn có bữa ăn ngon hơn, đỡ tốn hơn, và góp phần chia tải cho những loài đang bị săn nhiều.
Với ốc, nhum, những loài sống bám ghềnh đá, càng nên chừng mực. Chúng sống ngay ven bờ, dễ bị khai thác cạn ở những khúc bờ gần khu du lịch. Ăn thử một đĩa cho biết, không cần gọi liên tục mỗi bữa.
Hỏi gì ở quán, ở chợ
Vài câu hỏi đơn giản cho bạn thêm thông tin mà không làm người bán khó chịu:
- "Mùa này con gì nhiều, con gì ngon?" — câu mở đầu dễ chịu nhất, người bán thích được hỏi.
- "Con này đánh ở đâu, đánh hôm nào?" — hàng đánh gần đảo, mới về, thường là lựa chọn tốt.
- "Có con nào cỡ vừa không?" — thay cho "lấy con to nhất".
- "Con này có ôm trứng không?" — với cua, ghẹ, tôm; nếu có, xin đổi con khác.
- "Món này làm từ con gì?" — khi thấy tên món lạ, để tránh vô tình ăn loài được bảo vệ.
- "Nhóm năm người gọi bao nhiêu là vừa?" — chủ quán thường ước lượng giỏi hơn khách.
Hỏi bằng giọng tò mò, thân thiện, không hỏi như kiểm tra. Người làm nghề biển ở đảo thường sẵn lòng kể về con cá, con mực của họ, và cuộc trò chuyện ấy nhiều khi là phần đáng nhớ nhất của bữa ăn.
Tiệc hải sản cho nhóm đông: gọi sao cho không bỏ phí
Một bàn mười người, ai cũng muốn thử đủ món, gọi một lượt cả chục đĩa — cảnh quen thuộc ở các quán hải sản ven biển. Cuối bữa, nửa đĩa cá, mấy con cua còn nguyên, vài đĩa ốc chưa ai đụng tới được dọn đi. Với hải sản, phí phạm không chỉ là phí tiền: đó là những con vật đã bị bắt khỏi biển mà không để làm gì.
Cách gọi cho nhóm đông: chọn một người "gọi món" cho cả bàn, hỏi chủ quán lượng vừa đủ cho số người; gọi đợt đầu khoảng hai phần ba nhu cầu, ăn gần hết rồi gọi thêm. Chọn nhiều món nhỏ của các loài khác nhau thay vì vài món lớn của cùng một loài. Món nào nhiều xương, nhiều vỏ thì ước lượng phần ăn được thực tế, đừng nhìn đĩa to mà nghĩ là nhiều.
Ăn không hết thì xin hộp mang về — dùng hộp của bạn nếu có — và ăn trong ngày, giữ lạnh đúng cách. Đừng ngại; ở đảo, người bán quý khách biết trân trọng đồ ăn hơn khách gọi nhiều rồi bỏ.
Mua hải sản mang về: đừng vét cạn chợ
Cuối chuyến, khách hay mua một lượng lớn hải sản khô, hải sản đông lạnh mang về làm quà. Không có gì sai, nhưng có vài điều nên cân nhắc. Mua vừa đủ dùng, vì hải sản để lâu trong tủ đông nhà bạn rồi bỏ đi là phí. Mua đồ khô, đồ đông lạnh của cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, hỏi được hàng đánh bắt ở đâu.
Tránh mua những loài hiếm, những con non phơi khô hàng loạt, hay sản phẩm làm từ loài được bảo vệ như vây cá mập. Hàng khô dễ che giấu nguồn gốc; nếu người bán không trả lời rõ được con gì, đánh ở đâu, chọn món khác.
Mùa cao điểm, chợ trên đảo có lúc khan hàng vì khách mua nhiều. Người đảo cũng cần ăn. Một chút chừng mực của khách giúp giá chợ không bị đẩy lên quá cao với chính người dân địa phương. Cách đóng gói, giữ lạnh khi mang về có bài "Mang hải sản và đặc sản từ Phú Quý về đất liền" trên phuquy.org.
Câu cá giải trí và bắt ốc ven bờ
Một số khách thích tự câu cá, tự bắt ốc ở ghềnh đá cho vui. Câu cá giải trí có hướng dẫn của người địa phương là trải nghiệm thú vị; điều quan trọng là thả lại cá nhỏ, chỉ giữ vừa đủ ăn, không câu ở khu vực có quy định bảo vệ, và không dùng mồi, dụng cụ gây hại. Hỏi người dẫn câu về quy định ở vùng đó.
Bắt ốc, cạy hàu, bắt nhum ở ghềnh đá thì nên hạn chế. Đó thường là nguồn thức ăn và thu nhập của người đảo, và bờ đá gần khu du lịch rất dễ bị khai thác cạn. Đi ghềnh đá để ngắm, chụp ảnh, nhìn sinh vật trong vũng nước là đủ; muốn ăn, mua của người dân.
Không dùng đèn, lưới, xiên để bắt sinh vật khi đi lặn ngắm san hô. Lặn ngắm là để ngắm; việc khai thác để cho người làm nghề, theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cua ghẹ ôm trứng có vi phạm pháp luật không?
Quy định cụ thể tuỳ loài và có thể thay đổi; một số loài có quy định bảo vệ con mang trứng. Dù quy định thế nào, chọn con không ôm trứng là cách đơn giản để mỗi bữa ăn không lấy đi cả một lứa con non.
Làm sao biết hải sản có phải loài bị cấm khai thác không?
Du khách khó tự phân biệt. Ăn ở quán, mua ở chợ có nguồn gốc rõ ràng, hỏi kỹ tên con khi được mời món lạ, và từ chối những món từ rùa biển, loài quý hiếm hay món được giới thiệu là "hiếm có". Tra danh mục hiện hành nếu cần chính xác.
Có nên gọi con to nhất cho đáng tiền không?
Không nhất thiết. Con cỡ vừa thường chắc thịt, đúng mùa, dễ chế biến ngon. Đòi con to nhất tạo sức ép lên những cá thể lớn, thường là con sinh sản tốt nhất của quần thể.
Ăn hải sản theo mùa ở Phú Quý nghĩa là gì?
Là chọn những loài đang nhiều, đang khoẻ trong mùa đó thay vì đòi đúng một món quanh năm. Hỏi người bán, chủ quán mùa này con gì nhiều; bài về hải sản Phú Quý theo mùa trên phuquy.org có thêm thông tin.
Tự bắt ốc ở ghềnh đá để ăn có được không?
Nên hạn chế. Ốc, nhum ở ghềnh đá gần khu du lịch dễ bị khai thác cạn và là nguồn sống của người đảo; một số khu vực còn có quy định bảo vệ. Ngắm, chụp ảnh và mua của người dân là cách tốt hơn.
Câu cá giải trí ở Phú Quý cần lưu ý gì?
Đi cùng người địa phương, hỏi về quy định ở vùng câu, thả lại cá nhỏ, chỉ giữ vừa đủ ăn, không câu ở khu vực bảo vệ hay quanh rạn san hô nơi khách đang lặn ngắm.