Trên một hòn đảo xa bờ như Phú Quý, rác không "biến đi" sau khi bạn bỏ vào thùng: nó phải được thu gom, xử lý ngay trên đảo trong một diện tích đất có hạn, hoặc chở ngược vào đất liền bằng tàu với chi phí cao. Rác hữu cơ còn phân huỷ được; chai nhựa, túi ni lông, ly nhựa, hộp xốp thì gần như ở lại rất lâu. Vì vậy việc có ích nhất một du khách có thể làm là mang ít đồ nhựa dùng một lần ra đảo, và mang phần rác nhựa của mình về lại đất liền.
Bài này giải thích ngắn gọn vì sao rác ở đảo là chuyện khó, rồi đi vào các việc cụ thể theo từng ngày của chuyến đi. Bài không nêu số liệu về khối lượng rác vì không có số liệu công bố đủ tin cậy để dẫn; các nguyên lý dưới đây đúng với hầu hết các đảo nhỏ có người ở.
Mang rác về không có nghĩa là bạn phải ôm cả bao rác lên tàu. Phần lớn rác của khách là rác nhựa nhẹ, gọn; một túi vải nhỏ là đủ cho cả chuyến nếu bạn bớt được đồ dùng một lần ngay từ đầu.
Vì sao xử lý rác trên đảo khó hơn đất liền
Ở đất liền, rác của một thành phố có thể đi xa hàng chục cây số tới bãi chôn lấp hay nhà máy xử lý, và người dân hầu như không thấy hành trình ấy. Trên đảo nhỏ, mọi lựa chọn đều nằm gần. Đất để chôn lấp hạn chế, lại quý vì còn cần cho nhà ở, ruộng hoa màu, công trình. Chôn rác gần nguồn nước ngầm, trên một hòn đảo mà nước ngọt đã khan, là rủi ro lâu dài. Đốt rác thì cần lò đúng chuẩn, cần nhiên liệu, và tạo khói. Chở rác vào đất liền thì phải có tàu, có chi phí, và phụ thuộc thời tiết biển.
Bên cạnh đó, đảo còn phải đón rác từ biển. Vào mùa gió, rác trôi nổi trên biển, gồm cả rác từ những nơi rất xa, dạt vào bờ ở các phía đón gió. Người dân và chính quyền phải dọn cả phần rác này, không chỉ rác sinh hoạt của mình.
Lượng khách đến đảo lại không đều: dồn vào mùa biển êm, dịp hè, dịp lễ. Trong những tuần đông khách, lượng rác tăng theo nhưng năng lực thu gom và xử lý thì không tăng nhanh như vậy. Một chai nước của bạn có vẻ nhỏ, nhưng nhân với số khách trong mùa cao điểm thì thành một đống rác không nhỏ ở cuối mùa.
Hiểu điều này không phải để cảm thấy có lỗi khi đi du lịch, mà để thấy những việc nhỏ của khách có ý nghĩa thật trên một hòn đảo, nhiều hơn ở một thành phố lớn.
Loại rác nào của khách là vấn đề lớn nhất
Không phải mọi loại rác đều khó như nhau. Bảng dưới phân loại rác của một khách du lịch điển hình theo độ khó xử lý trên đảo và việc nên làm.
| Loại rác | Vì sao khó trên đảo | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Chai nước nhựa, ly nhựa | Nhiều, nhẹ, dễ bay ra biển; tồn tại rất lâu | Mang bình nước, xin châm nước; chai đã dùng thì gom, mang về |
| Túi ni lông, màng bọc | Bay theo gió, quấn vào san hô, sinh vật biển nuốt nhầm | Mang túi vải; từ chối túi khi không cần |
| Hộp xốp, hộp nhựa đựng đồ ăn mang đi | Cồng kềnh, vỡ vụn thành hạt nhỏ | Mang hộp riêng, ăn tại quán khi được |
| Pin, sạc hỏng, đồ điện tử nhỏ | Chứa chất độc hại, không nên lẫn vào rác thường | Luôn mang về đất liền, bỏ ở điểm thu gom pin |
| Khẩu trang, khăn ướt, đầu lọc thuốc lá | Nhỏ, rải rác, chứa sợi nhựa | Gom vào túi riêng, không vứt ở bãi cát |
| Vỏ trái cây, thức ăn thừa | Phân huỷ được nhưng thu hút ruồi, chó mèo nếu vứt bừa | Bỏ đúng thùng ở chỗ ở hoặc theo chỉ dẫn của chủ nhà |
Pin là thứ đáng nói riêng: một viên pin nhỏ bỏ vào rác sinh hoạt trên đảo có thể kết thúc ở bãi chôn lấp gần nguồn nước. Mang pin hỏng, sạc hỏng về đất liền là việc đơn giản nhất mà ít người nghĩ tới.
Rác của bạn qua từng ngày của chuyến đi
Cách dễ nhất là gắn việc giảm rác vào nhịp sinh hoạt của chuyến đi, không biến nó thành gánh nặng.
- Trước khi đi: chuẩn bị bình nước, túi vải, hộp đựng, bộ muỗng đũa; bỏ bớt bao bì của đồ mang theo ngay ở nhà.
- Trên tàu ra đảo: dùng bình nước riêng, giữ vỏ bánh kẹo trong túi, không bỏ gì xuống biển.
- Ở chỗ ở: hỏi chủ nhà cách phân loại rác; có nơi tách rác hữu cơ cho vật nuôi, có nơi gom chai cho người thu mua.
- Khi đi vòng đảo, ra bãi: mang túi rác nhỏ trong ba lô; ăn uống xong gom hết vỏ chai, vỏ bánh.
- Khi ra hòn: mang toàn bộ rác về đảo chính, vì trên hòn không có chỗ thu gom.
- Tối cuối cùng: gom rác nhựa còn lại, pin hỏng, chai lọ vào một túi kín để mang về.
- Về tới đất liền: bỏ rác ở thùng tại cảng hoặc mang về nhà phân loại.
Nghe có vẻ nhiều bước nhưng thật ra đó là những thói quen một hai ngày là quen. Đi nhóm thì phân một người "giữ túi rác" mỗi ngày, xoay vòng, cũng là chuyện vui khi kể lại.
Những hiểu lầm hay gặp
"Bỏ vào thùng rác là xong." Trên đất liền thì gần đúng. Trên đảo, bỏ vào thùng là bước đầu của một hành trình tốn kém; giảm từ đầu luôn tốt hơn.
"Rác nhựa sẽ phân huỷ." Phần lớn đồ nhựa thông thường không phân huỷ sinh học theo nghĩa biến mất; chúng vỡ dần thành mảnh nhỏ, rồi thành hạt vi nhựa, vẫn ở trong cát và nước biển.
"Đốt rác tại bãi cho sạch." Đốt nhựa ngoài trời tạo khói độc và tàn tro vẫn còn. Không tự đốt rác ở bãi biển, bãi đá.
"Vỏ trái cây vứt ở bãi không sao." Vỏ chuối, vỏ dừa phân huỷ được nhưng mất thời gian, làm bẩn bãi, thu hút ruồi kiến; người sau tới không biết đó là vỏ trái cây hay rác. Mang về chỗ ở.
"Một mình làm thì có thay đổi gì." Trên một hòn đảo nhỏ, người dân để ý cách khách cư xử. Một nhóm khách mang túi rác về khiến chủ thuyền, chủ quán nhớ, và lần sau họ chủ động nhắc khách khác.
Từ chai nhựa tới đĩa hải sản: vì sao chuyện rác quay về bữa ăn
Rác nhựa ra tới biển không nằm yên một chỗ. Sóng, nắng và cát mài nó vỡ dần thành những mảnh nhỏ, rồi thành những hạt nhỏ tới mức mắt thường khó thấy, gọi chung là vi nhựa. Các nghiên cứu ở nhiều vùng biển trên thế giới đã tìm thấy vi nhựa trong nước biển, trong cát bãi biển, trong ruột cá, trong các loài thân mềm như sò, vẹm. Mức độ ảnh hưởng tới sức khoẻ con người vẫn đang được nghiên cứu và chưa có kết luận đầy đủ, nhưng hướng đi của khoa học là thống nhất: càng ít nhựa xuống biển càng tốt.
Với một hòn đảo sống bằng nghề biển như Phú Quý, chuyện này không trừu tượng. Lưới, câu, lồng nuôi của ngư dân vướng rác nhựa; túi ni lông quấn vào chân vịt tàu; rác dạt làm bẩn bãi tắm mà du khách tìm tới. Rác của khách và rác của người đảo rốt cuộc gặp nhau ở cùng một mặt biển.
Cho nên khi bạn ngồi ăn một đĩa cá rạn, một nồi ốc ở quán ven biển, đó cũng là lúc nhớ rằng việc mang chai nước của mình về đất liền có liên quan, dù nhỏ, tới chính bữa ăn ấy và tới sinh kế của những người đã đánh bắt con cá đó.
Mua đặc sản mang về: bớt bao bì nhiều lớp
Ngày cuối của chuyến đi là ngày khách mua đặc sản: mực một nắng, cá khô, đậu phộng, hải sản đông lạnh. Đây cũng là lúc phát sinh nhiều bao bì nhất: túi ni lông bọc trong, hộp xốp ở giữa, băng dính quấn ngoài, rồi lại một túi ni lông lớn cho dễ xách. Phần lớn số bao bì này sẽ thành rác ngay khi về tới nhà, nhưng một phần rơi lại ở đảo, ở cảng.
Bạn có thể giảm bằng vài cách đơn giản: mang thùng giữ lạnh hay túi giữ nhiệt dùng lại được từ nhà nếu biết mình sẽ mua đồ đông lạnh; mang túi vải lớn cho đồ khô; nói với người bán rằng bạn không cần thêm lớp túi ngoài. Với hải sản tươi, đông lạnh, vẫn cần đóng gói đủ kín để không chảy nước trên tàu — đừng cắt bớt lớp chống thấm cần thiết. Cách đóng thùng giữ lạnh cho đúng có bài "Mang hải sản và đặc sản từ Phú Quý về đất liền" trên phuquy.org.
Mục tiêu là bớt những lớp thừa, không phải đánh đổi chất lượng hàng mang về. Người bán ở đảo đã quen đóng gói cho khách đi tàu; khi khách nói rõ muốn gì, họ thường làm theo.
Hiểu và hợp tác với cách thu gom của địa phương
Mỗi đảo, mỗi xóm có cách thu gom rác riêng: giờ xe rác đi qua, chỗ đặt thùng, cách tách chai lọ để bán ve chai, phần thức ăn thừa cho gà vịt. Khách đến vài ngày không cần biết hết, nhưng nên hỏi chủ chỗ ở ngay ngày đầu: rác bỏ ở đâu, có cần tách gì không, giờ nào đem ra.
Đừng để túi rác ở trước cổng qua đêm nếu chủ nhà không dặn: chó mèo bới, gió thổi tung, sáng ra cả lối đi đầy rác. Đừng bỏ rác vào thùng của nhà khác, của quán khác khi chưa hỏi. Những chuyện nhỏ này làm nên ấn tượng của người đảo về khách du lịch nói chung.
Nếu bạn thấy những điểm rác tồn đọng, rác biển dạt nhiều ở một bãi, có thể kể cho chủ chỗ ở hoặc người dân. Họ biết nên báo cho ai, và đôi khi những nhóm tình nguyện dọn bãi cũng cần biết những chỗ như vậy. Cách tổ chức một buổi nhặt rác cùng nhóm của bạn có ở bài riêng trong danh mục này.
Khi chọn dịch vụ: để ý cách họ xử lý rác
Du khách có một quyền lực nhỏ mà ít khi dùng: quyền chọn. Khi chọn chỗ ở, quán ăn, thuyền ra hòn, bạn có thể để ý xem nơi đó có dùng ly cốc rửa lại hay toàn đồ nhựa dùng một lần, có bình nước lớn cho khách tự rót hay chỉ bán chai nhỏ, người lái thuyền có mang rác về hay vứt xuống biển.
Không cần phán xét hay chê bai ai. Một câu hỏi lịch sự như "anh chị có chỗ cho khách châm nước không" hay "rác trên thuyền mình mang về đâu ạ" vừa cho bạn thông tin, vừa cho người làm dịch vụ biết khách quan tâm. Khi đủ nhiều khách hỏi, dịch vụ sẽ tự đổi theo.
Ngược lại, khi gặp nơi làm tốt, hãy nói ra: khen chủ nhà có bình nước lọc cho khách, cảm ơn người lái thuyền đã mang túi rác lên bờ. Những lời ấy được nhớ lâu hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Trên đảo Phú Quý có thu gom rác không?
Có thu gom rác sinh hoạt ở khu dân cư. Tuy vậy việc xử lý rác trên một đảo xa bờ khó và tốn kém hơn đất liền, nên khách giảm rác nhựa ngay từ đầu và mang phần rác nhựa của mình về là cách góp phần thiết thực.
Mang rác về đất liền có bị phiền khi lên tàu không?
Rác nhựa của một người trong vài ngày thường gọn, nhẹ, nếu bạn đã giảm đồ dùng một lần. Gom vào một túi kín, ép dẹp chai nhựa, để trong ba lô; về tới cảng bỏ vào thùng rác hoặc mang về nhà.
Pin hỏng, sạc hỏng thì nên xử lý thế nào khi đi đảo?
Luôn mang về đất liền và bỏ ở điểm thu gom pin, đồ điện tử. Không bỏ vào rác sinh hoạt trên đảo, không vứt ở bãi biển, vì các chất trong pin có thể ngấm vào đất và nguồn nước ngầm.
Ra Hòn Tranh có chỗ bỏ rác không?
Không nên trông chờ chỗ bỏ rác trên hòn. Mang theo túi đựng rác, gom toàn bộ vỏ chai, vỏ bánh, đầu lọc thuốc lá và mang về đảo chính. Nhắc cả nhóm và người lái thuyền cùng làm.
Thấy rác biển dạt nhiều ở một bãi thì nên làm gì?
Bạn có thể nhặt một phần trong khả năng, cẩn thận với vật sắc, và kể cho chủ chỗ ở hoặc người dân để họ báo cho người phụ trách. Nếu đi nhóm và có thời gian, tổ chức một buổi nhặt rác ngắn theo hướng dẫn trong danh mục này.
Có nên mua nước đóng bình lớn thay cho chai nhỏ không?
Nên. Một bình lớn để ở chỗ ở, mỗi người một bình cá nhân để châm khi đi chơi, giảm hẳn số chai nhựa nhỏ. Hỏi chủ chỗ ở hoặc tạp hoá gần đó về nước đóng bình.