Vùng nước quanh Phú Quý không chỉ là chỗ tắm và ngắm san hô của khách mà còn là nơi làm việc của ngư dân: có lưới thả, phao đánh dấu, dây neo, lồng bè nuôi cá, thuyền ra vào. Khi bơi, lặn, chèo gần những thứ này, nguyên tắc là giữ khoảng cách: không bơi qua lưới và dây, không bám vào phao hay lồng, không lấy cá từ ngư cụ, không bơi trong luồng thuyền, và hỏi người địa phương trước khi xuống nước ở chỗ lạ. Giữ khoảng cách vừa để bạn an toàn, vừa để không làm hỏng sinh kế của người khác.
Bài này nói về những tình huống cụ thể dưới nước. Chuyện ứng xử ở bến cá, trong xóm biển nói chung đã có trong bài "Phép ứng xử khi đến Phú Quý" trên phuquy.org; nghề biển và nuôi trồng thuỷ sản trên đảo có trong danh mục nghề biển của trang đó. Kỹ thuật lặn và chọn dịch vụ lặn thuộc danh mục lặn ngắm san hô của trang này.
Phần lớn tình huống khó xử dưới nước đến từ chuyện khách không biết thứ mình đang thấy là gì. Biết rồi thì tránh dễ.
Nhận ra ngư cụ và công trình dưới nước
Phao nổi thành hàng. Thường đánh dấu lưới thả hoặc dây câu bên dưới. Lưới có thể chạy dài giữa các phao, ở nhiều độ sâu; nhìn trên mặt chỉ thấy vài quả phao.
Phao đơn lẻ có dây thẳng xuống. Có thể là phao neo thuyền, phao đánh dấu bẫy, lồng đặt dưới đáy. Dây căng thẳng xuống nước là dấu hiệu có vật nặng hoặc neo bên dưới.
Khung vuông nổi, có lưới bao. Lồng bè nuôi cá, nuôi hải sản. Bên dưới là lưới lồng, dây neo toả ra nhiều hướng.
Thuyền neo gần bờ. Có dây neo chéo xuống đáy, có khi cách thân thuyền khá xa; chân vịt thuyền có thể quay bất cứ lúc nào chủ thuyền nổ máy.
Bẫy, lờ đặt dưới đáy. Một số nghề đặt bẫy, lờ dưới đáy gần rạn, chỉ đánh dấu bằng một quả phao nhỏ hoặc một đoạn dây. Khi lặn thấy lồng lưới, khung tre, khung sắt dưới đáy, đó là đồ nghề; ngắm từ xa, không mở, không lấy gì bên trong.
Luồng thuyền. Khoảng nước thuyền hay chạy ra vào bến, thường không có vạch dấu rõ với khách. Thấy nhiều thuyền đi qua lại một hướng là đang ở gần luồng.
Vì sao không nên bơi qua lưới, bám phao, chạm lồng
Trước hết là an toàn của chính bạn. Lưới thả dưới nước gần như vô hình khi nhìn qua kính lặn; chân vịt, dây đeo ống thở, ba lô nổi rất dễ vướng. Người vướng lưới dưới nước dễ hoảng, càng giãy càng quấn chặt. Dây neo căng ngang ở tầm ngực có thể gạt người đang bơi; lồng bè có cạnh sắc, có lưới rách, có sinh vật bám như hà, hàu cứa vào da.
Thứ hai là tài sản và công sức của ngư dân. Lưới bị người bơi kéo xô lệch, phao bị bám lật, lồng bị đè lên có thể rách, sổng cá, mất cả mẻ nuôi. Ngư dân thả lưới từ tối hôm trước, sáng ra kéo lên thấy rách, rất khó biết ai làm, nhưng thiệt hại là thật.
Thứ ba là chuyện sinh vật. Cá trong lồng nuôi dễ hoảng khi có người bơi sát; cá mắc lưới không phải là "cá cho khách lấy". Lấy cá từ lưới, từ lồng của người khác, dù một con, là lấy đồ của người ta.
Cũng đừng quên rằng những lồng bè, hàng lưới ấy là kết quả của nhiều tháng làm việc và một khoản đầu tư không nhỏ với một gia đình trên đảo. Một mẻ cá nuôi sổng lồng có thể là thu nhập cả mùa.
Cuối cùng là quy định: một số khu vực nuôi trồng, khu vực khai thác có quy định riêng về đi lại, neo đậu. Khách không cần thuộc, nhưng giữ khoảng cách là đã đúng với hầu hết các quy định ấy.
Khoảng cách và cách xử lý từng tình huống
Không có khoảng cách chuẩn chung cho mọi nơi; bảng dưới là nguyên tắc thận trọng. Ở mỗi bãi, hỏi người địa phương hoặc người hướng dẫn lặn.
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Thấy hàng phao trên mặt nước | Bơi vòng xa, không đi giữa hai phao | Lặn xuống xem lưới, bơi chui qua |
| Gần lồng bè nuôi | Giữ khoảng cách rộng, không bơi quanh lồng | Bám lồng nghỉ, trèo lên bè, cho cá ăn |
| Gần thuyền đang neo | Bơi xa phía mũi và đuôi, để ý dây neo | Bơi sát đuôi thuyền, nơi có chân vịt |
| Thuyền đang chạy tới | Ngẩng đầu, giơ tay cao, bơi vào bờ hoặc ra khỏi hướng chạy | Úp mặt tiếp tục ngắm cá |
| Vô tình vướng lưới, vướng dây | Dừng lại, bình tĩnh, gỡ từ từ; gọi bạn đôi hỗ trợ | Giãy mạnh, cố bơi kéo theo lưới |
| Thấy cá, sinh vật mắc lưới | Báo ngư dân hoặc người địa phương | Tự gỡ lấy cá hoặc cắt lưới |
Phao lặn màu sáng kéo theo người, hoặc ít nhất áo bơi, mũ bơi màu sáng, giúp người lái thuyền nhìn thấy bạn từ xa. Đây là món đồ rẻ mà có giá trị thật ở vùng nước có thuyền qua lại.
Mang theo một con dao nhỏ chuyên dụng cho lặn chỉ phù hợp với người lặn có kinh nghiệm, dùng trong tình huống khẩn cấp tự gỡ cho mình; không dùng để cắt lưới của người khác khi không cần.
Trước khi xuống nước ở một chỗ lạ
Vài phút hỏi han trước khi xuống nước giúp tránh phần lớn tình huống khó xử:
- Hỏi chủ chỗ ở, người lái thuyền, người hướng dẫn lặn: chỗ này có lưới thả không, có lồng nuôi không, thuyền ra vào hướng nào.
- Đứng trên bờ hay trên thuyền quan sát một lúc: hàng phao, khung lồng, thuyền neo, hướng thuyền chạy.
- Thống nhất với bạn đôi vùng bơi, tránh xa các vật vừa thấy.
- Mang phao lặn màu sáng hoặc mặc đồ màu sáng nếu bơi ở vùng có thuyền.
- Nếu đi thuyền ra điểm lặn, nghe theo người lái thuyền về chỗ xuống nước; họ biết lưới của ai thả ở đâu.
- Nhắc nhau không lấy gì từ ngư cụ, không bám vào bất cứ thứ gì không phải của mình.
Ở những điểm lặn có dịch vụ, người hướng dẫn thường đã chọn chỗ tránh ngư cụ. Bạn chỉ cần làm theo và không tách đoàn bơi ra vùng khác.
Chèo thuyền kayak, ván chèo và đồ nổi
Nếu có dịch vụ cho thuê kayak, ván chèo đứng, hoặc bạn mang theo đồ nổi riêng, những nguyên tắc trên vẫn áp dụng, cộng thêm một số điều. Đồ nổi đi nhanh hơn người bơi, dễ đâm vào phao, lướt qua lưới; mái chèo, bánh lái có thể móc vào dây. Chèo vòng xa các hàng phao và lồng bè.
Gió ở đảo đổi nhanh. Đồ nổi nhẹ bị gió thổi dạt ra xa bờ dễ hơn bạn nghĩ, nhất là khi gió từ bờ thổi ra. Chèo gần bờ, trong vịnh kín, mặc áo phao, đi theo cặp, quay về trước khi mỏi. Không chèo ra luồng thuyền, không chèo ra hòn khi không có thuyền đi kèm.
Phao bơi bơm hơi, phao hình thú dễ bị gió cuốn đi rất nhanh; người ngồi trên đó không điều khiển được. Chỉ dùng ở vùng nước nông, có người lớn đứng giữ, khi không có gió.
Neo thuyền và rạn san hô
Khi đi thuyền ra điểm lặn, cách thuyền dừng lại cũng liên quan tới rạn. Mỏ neo thả xuống rạn san hô, kéo lê khi thuyền xoay theo gió, có thể làm vỡ những khối san hô mất nhiều năm mới lớn được. Ở nhiều điểm lặn trên thế giới, người ta lắp phao neo cố định để thuyền buộc vào, không phải thả neo; ở nơi chưa có phao, người lái thuyền có kinh nghiệm thả neo xuống nền cát cạnh rạn.
Khách không quyết định được chuyện neo, nhưng có thể hỏi một câu nhẹ nhàng trước chuyến đi: "Mình dừng thuyền ở chỗ cát hay có phao neo không anh?" Câu hỏi cho thấy khách quan tâm, và khuyến khích những người làm dịch vụ có ý thức giữ rạn. Khi chọn giữa hai dịch vụ ngang nhau, chọn bên chú ý tới chuyện này.
Trong lúc thuyền neo, không đứng, không bám lên rạn để nghỉ khi đang chờ lên thuyền; nổi trên mặt nước hoặc bám vào dây, thang của thuyền. Quy tắc không chạm san hô có ở bài về rạn san hô trên phuquy.org và danh mục lặn ngắm của trang này.
Gặp ngư dân đang lặn, đang kéo lưới
Ở vùng nước gần bờ, đôi khi bạn sẽ gặp người làm nghề lặn bắt hải sản, người đang kéo lưới, người đang thăm lồng. Đó là giờ làm việc của họ. Giữ khoảng cách rộng, không bơi lại gần để xem, không chụp ảnh cận dưới nước khi chưa được đồng ý, không hỏi mua hải sản ngay giữa nước.
Nếu người làm nghề ra hiệu cho bạn tránh ra, làm theo ngay; họ biết chỗ đó có lưới, có dây, có dòng chảy mà bạn không thấy. Nếu muốn tìm hiểu về nghề, chờ họ lên bờ, xong việc, rồi hỏi chuyện; nhiều người sẵn lòng kể về nghề biển khi không bị làm phiền giữa lúc bận.
Với trẻ em đi cùng, đây là dịp tốt để giải thích rằng biển không chỉ là chỗ chơi mà còn là chỗ làm ăn của nhiều gia đình. Dặn trẻ không bơi lại gần người đang làm việc, không nghịch phao, nghịch dây; trẻ hiểu và nhớ khi được giải thích bằng chính cảnh trước mắt.
Ban đêm trên biển: đèn câu và thuyền về
Một số đêm, ngoài khơi Phú Quý sáng rực ánh đèn của thuyền câu mực, cảnh đẹp mà khách hay ngắm từ bờ. Nhưng ban đêm dưới nước là thế giới của người làm nghề: thuyền ra khơi, thuyền về, lưới được thả. Người bơi ban đêm gần như vô hình với người lái thuyền.
Vì vậy, ngoài lý do an toàn đã nói ở các bài khác của trang, đây là thêm một lý do để không tắm biển, không lặn khi trời tối. Ngắm thuyền câu mực từ bờ, từ bờ kè, từ ban công chỗ ở là đủ đẹp. Nếu đi tour ngắm đêm trên thuyền, nghe theo hướng dẫn của chủ thuyền, mặc áo phao.
Sáng sớm, khi thuyền về bến, bến cá và vùng nước quanh bến là nơi bận rộn nhất. Tránh bơi, chèo, chụp ảnh dưới nước trong khu vực này vào giờ thuyền về. Bài "Vịnh Triều Dương và cảng Phú Quý: ngắm thuyền neo, thuyền về mà không cản việc" trên phuquy.org có thêm gợi ý.
Flycam, chụp ảnh và người làm nghề
Lồng bè xanh giữa vịnh, thuyền xếp hàng trong bến, ngư dân kéo lưới — nhìn từ trên cao rất đẹp, và nhiều khách muốn bay flycam để chụp. Trước hết, flycam ở đảo cần tuân theo quy định về khu vực hạn chế bay, vì đảo có khu vực quân sự; tìm hiểu quy định và xin phép khi cần — danh mục chụp ảnh của trang có nói thêm.
Ngay cả ở nơi được bay, nên tránh bay sát thuyền đang làm việc, sát lồng nuôi. Tiếng ồn có thể làm cá hoảng, ngư dân đang thao tác dây, lưới có thể bị phân tâm. Hỏi chủ lồng, chủ thuyền trước khi bay gần; nhiều người sẵn lòng, nhưng họ muốn được hỏi.
Khi chụp ảnh người đang làm nghề, xin phép, giữ khoảng cách, không đứng chắn lối kéo lưới, khiêng cá. Ảnh đẹp nhất thường đến khi người ta đã quen mặt bạn và không còn để ý tới máy ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Lặn ngắm san hô gần lồng bè nuôi cá có được không?
Nên giữ khoảng cách rộng với lồng bè. Lồng có dây neo toả nhiều hướng, cạnh sắc, sinh vật bám dễ cứa vào da; bơi sát còn làm cá trong lồng hoảng. Hỏi người địa phương chỗ lặn phù hợp tránh xa khu nuôi.
Vô tình vướng vào lưới khi đang lặn thì làm sao?
Dừng lại, giữ bình tĩnh, nổi lên thở nếu được, gỡ từ từ phần đang vướng như chân vịt, dây đeo; gọi bạn đôi hỗ trợ. Không giãy mạnh vì càng quấn chặt. Sau đó báo ngư dân nếu lưới bị xô lệch.
Có được lấy cá mắc lưới trôi dạt không?
Không nên. Lưới và cá trong lưới là tài sản của ngư dân, kể cả khi trông như lưới trôi dạt. Thấy sinh vật mắc lưới, nhất là rùa biển, báo người địa phương hoặc biên phòng để họ xử lý.
Bơi ở đâu để tránh luồng thuyền ra vào?
Hỏi chủ chỗ ở hoặc người dân về hướng thuyền ra vào bến, chọn bãi tắm xa bến, xa khu neo đậu. Mặc đồ màu sáng hoặc kéo phao lặn màu sáng để người lái thuyền dễ thấy bạn.
Chèo kayak, ván chèo ở Phú Quý cần chú ý gì?
Chèo gần bờ, trong vịnh kín, mặc áo phao, đi theo cặp, tránh xa hàng phao, lồng bè và luồng thuyền. Để ý gió thổi từ bờ ra vì đồ nổi nhẹ dễ bị cuốn ra xa; quay về trước khi mỏi.
Bay flycam chụp lồng bè, thuyền cá có cần hỏi ai không?
Cần tìm hiểu quy định về khu vực hạn chế bay trên đảo và xin phép khi cần. Ở nơi được bay, nên hỏi chủ lồng, chủ thuyền trước khi bay gần, và tránh bay sát khi họ đang làm việc.