Cho một ngày ở xa hàng quán trên đảo (ra Hòn Tranh, đi lặn, ngồi chờ ánh chiều ở bờ đá xa), hãy mang những món không cần giữ lạnh hoặc chịu được vài giờ trong túi giữ lạnh: cơm nắm, bánh mì nhân khô, trái cây nguyên vỏ, đậu phộng, bánh quy; tránh món có sốt trứng, mayonnaise, hải sản đã nấu, đồ sữa mở nắp. Dùng chai nước đông đá làm đá giữ lạnh, để túi trong bóng râm, và ăn nhẹ một hai giờ trước khi xuống nước.
Nắng ở đảo nóng hơn cảm giác của bạn, vì có gió biển thổi mát da. Một hộp cơm để trên mạn thuyền hay trên cát vài giờ có thể đã nóng như trong lò ủ, và vi khuẩn sinh sôi rất nhanh ở nhiệt độ đó. Đau bụng giữa một hòn đảo nhỏ, cách bờ một chuyến thuyền, là tình huống không ai muốn.
Bài này nói về đồ ăn, nước uống. Danh sách đồ dùng cho nửa ngày trên Hòn Tranh (áo phao, kem chống nắng, túi khô…) có bài riêng trong chuyên mục ra đảo nhỏ của trang; ở đây chỉ bàn chuyện ăn uống.
Vì sao đồ ăn hỏng nhanh khi đi biển
Vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm phát triển mạnh nhất ở khoảng nhiệt độ ấm, đại thể từ mức mát tủ lạnh tới mức nóng sắp sôi. Các hướng dẫn an toàn thực phẩm quốc tế thường khuyên không để đồ ăn dễ hỏng ở nhiệt độ thường quá hai giờ, và rút xuống khoảng một giờ khi trời rất nóng. Một ngày ngoài biển ở Phú Quý mùa nắng, nhiệt độ trong balô, trong cốp xe, trên mạn thuyền dễ vượt quá mức "rất nóng" đó.
Thêm vào đó là những yếu tố riêng của chuyến đi biển: đồ ăn được chuẩn bị từ sớm, mang đi từ sáng, ăn vào trưa hoặc chiều; tay người ăn dính cát, nước biển, kem chống nắng; không có chỗ rửa tay sạch. Người vừa bơi lâu, vừa phơi nắng thường mệt, hệ tiêu hoá cũng nhạy cảm hơn.
Vì vậy, nguyên tắc chọn món cho ngày đi xa là: chọn thứ ít nước, ít đạm dễ hỏng, không có sốt; giữ lạnh những gì cần giữ; ăn càng sớm càng tốt những món dễ hỏng nhất; và khi nghi ngờ thì bỏ.
Nên mang và nên tránh
Bảng này viết cho một ngày đi chơi kéo dài từ sáng tới chiều, không có tủ lạnh. Có túi giữ lạnh tốt thì một số món ở cột phải có thể mang, nhưng nên ăn sớm.
| Nên mang | Lý do | Nên tránh | Lý do |
|---|---|---|---|
| Cơm nắm, xôi ít nhân | Ít nước, chắc bụng | Cơm hộp có trứng, thịt sốt | Đạm và sốt hỏng nhanh khi nóng |
| Bánh mì với nhân khô (chà bông, thịt nguội đóng gói) | Gọn, ít ẩm | Bánh mì kẹp pate, trứng, mayonnaise | Pate, trứng, sốt dễ hỏng |
| Trái cây nguyên vỏ: chuối, cam, quýt | Vỏ bảo vệ, không cần dao | Trái cây cắt sẵn để lâu | Dễ chua, dễ nhiễm bẩn |
| Đậu phộng rang, bánh quy, bánh gạo | Không cần giữ lạnh | Sữa tươi, sữa chua đã mở | Hỏng nhanh khi nóng |
| Chai nước đông đá, nước đóng chai | Vừa uống vừa làm đá | Nước đá không rõ nguồn | Có thể không sạch |
| Thanh ngũ cốc, kẹo gừng | Năng lượng nhanh, gọn | Hải sản đã nấu mang theo | Rủi ro cao nhất trong nắng |
Hải sản nấu chín để vài giờ trong nắng là món rủi ro nhất. Đừng mang phần hải sản ăn dở tối hôm trước ra hòn làm bữa trưa, dù nó trông vẫn ngon. Để dành bụng cho hải sản tươi khi về.
Nếu mua đồ ăn sẵn ở quán buổi sáng để mang đi (cơm hộp, bánh), hỏi người bán món nào để được lâu, và ăn trước giữa trưa.
Giữ lạnh bằng túi giữ lạnh và chai nước đông đá
Không cần thùng giữ lạnh lớn. Một túi giữ lạnh mềm cỡ vừa, vài chai nước đông đá là đủ cho một nhóm nhỏ trong nửa ngày.
- Tối hôm trước, xin chủ nhà để vài chai nước (không đổ đầy chai, chừa khoảng trống) vào ngăn đá.
- Sáng ra, xếp chai đông đá dưới đáy và hai bên túi, đồ ăn dễ hỏng ở giữa, trái cây và bánh ở trên.
- Đóng túi kín, bọc thêm khăn tắm bên ngoài nếu túi mỏng.
- Suốt ngày, để túi trong bóng râm: dưới mái thuyền, dưới tán cây, dưới bóng đá. Không để trên cát nóng hay trong cốp xe nắng.
- Mở túi ít lần nhất có thể; mỗi lần mở là một lần mất lạnh.
- Khi đá trong chai tan dần, đó là nước uống mát cho buổi chiều.
- Ăn món dễ hỏng nhất vào bữa sớm nhất; món bền để sau.
Chai nước đông đá có ưu điểm là không làm ướt đồ ăn như đá viên tan chảy, và không phải lo nguồn nước đá. Nếu dùng đá viên, cho vào túi zip kín trước khi bỏ vào túi giữ lạnh.
Ăn lúc nào trước khi xuống nước và lên thuyền
Không có quy tắc cứng kiểu "ăn xong phải chờ đúng bao lâu mới được bơi", nhưng kinh nghiệm chung là tránh xuống nước, lặn, hay đi thuyền chòng chành khi vừa ăn no căng. Bụng đầy làm khó chịu khi nằm sấp trên mặt nước lặn ống thở, dễ buồn nôn khi thuyền lắc. Ngược lại, bụng đói meo khiến bạn mệt nhanh, run tay, lạnh hơn khi ngâm nước lâu.
Cách hợp lý là ăn một bữa vừa phải khoảng một hai giờ trước khi lên thuyền hoặc xuống nước: một ít tinh bột, ít dầu mỡ. Giữa các lượt bơi, ăn nhẹ: chuối, bánh quy, vài miếng trái cây, uống nước. Bữa chính để sau khi xong hẳn việc dưới nước.
Người hay say sóng nên tránh đồ nhiều dầu mỡ, sữa, nước có ga trước khi lên thuyền. Nhiều người thấy bánh quy khô, bánh mì không nhân dễ chịu hơn khi thuyền lắc. Cách phòng say sóng nói chung có bài riêng trên phuquy.org; nếu đang dùng thuốc chống say, đọc kỹ hướng dẫn và hỏi dược sĩ về việc dùng cùng các thuốc khác.
Không uống rượu bia trước và trong khi đi thuyền, lặn, bơi. Rượu bia làm giảm phản xạ, tăng mất nước, và làm nặng thêm say sóng.
Nước uống: mang đủ, không trông vào mua ở chỗ xa
Trên hòn nhỏ, ở bờ đá xa, trên thuyền thì không có chỗ mua nước. Mang đủ cho cả nhóm, cộng thêm phần dự phòng phòng khi thuyền về muộn hay gió đổi phải chờ. Người đang lặn, bơi trong nước biển vẫn mất nước qua hơi thở và mồ hôi, chỉ là không cảm thấy.
Uống từng ngụm đều đặn, kể cả khi chưa khát. Ngày nắng gắt, có thể thêm nước có muối khoáng hoặc nước dừa để bù muối mất theo mồ hôi. Nước ngọt có ga và nước tăng lực không thay được nước lọc; nhiều đường còn làm khát thêm.
Tính lượng nước theo người và theo giờ ở ngoài, rồi cộng thêm phần dự phòng. Nếu trong nhóm có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phần của họ cần được để riêng, không bị người khác uống mất giữa buổi. Chai rỗng gom lại mang về, dùng tiếp hôm sau thay vì mua mới.
Bình nước cá nhân dùng nhiều lần vừa tiện vừa đỡ rác nhựa trên đảo. Đánh dấu bình của từng người để không uống chung, nhất là khi trong nhóm có người đang cảm, đau họng. Dấu hiệu mất nước và say nắng, cách xử lý, có bài riêng trong chuyên mục hành lý, sức khoẻ và an toàn biển.
Đóng gói chống cát, chống nước và ăn cho sạch
Hộp có nắp kín. Đồ ăn để trong hộp nắp kín, rồi mới cho vào túi giữ lạnh. Cát mịn len vào mọi khe; cắn phải hạt cát trong cơm nắm là chuyện nhỏ nhưng khó chịu.
Túi khô cho cả túi đồ ăn. Khi đi thuyền ra hòn, nước bắn vào mạn thuyền; một túi khô bọc ngoài giữ đồ ăn và bánh khỏi ướt.
Rửa tay trước khi ăn. Mang một chai nước sạch riêng để rửa tay, hoặc khăn ướt, gel rửa tay. Tay vừa bám đá, vừa thoa kem chống nắng, vừa cầm dây thuyền không nên bốc cơm ăn ngay.
Chia sẵn phần. Chia đồ ăn thành từng phần cho từng người từ chỗ ở. Ra tới hòn, mỗi người cầm phần mình, không phải mở hộp to ra cho cả nhóm thò tay vào.
Một túi riêng cho rác. Vỏ chuối, hộp, giấy gói, chai nhựa đều mang về. Trên hòn nhỏ không có người thu gom rác; thứ bạn để lại sẽ ở đó hoặc trôi ra biển.
Ăn ở đâu khi ra hòn và trên bãi xa
Chọn chỗ ăn có bóng râm: dưới tán cây, sát vách đá khuất nắng, dưới mái che của thuyền nếu người lái cho phép. Ngồi ăn dưới nắng gắt giữa trưa vừa mệt vừa làm đồ ăn hỏng nhanh hơn. Trải một tấm bạt hoặc khăn, không đặt hộp đồ ăn trực tiếp lên cát.
Không cho cá ăn khi đang lặn hay đứng trên đá, kể cả bằng bánh mì hay cơm thừa. Cho cá ăn làm thay đổi tập tính của chúng, làm bẩn nước, và thức ăn thừa phân huỷ trên rạn. Nếu muốn thấy cá, nổi yên và quan sát; chuyện ngắm cá mà không gây hại có ở chuyên mục lặn ngắm san hô và trên phuquy.org.
Nếu đi thuyền thuê, hỏi người lái có được ăn trên thuyền không, ăn ở đâu cho gọn. Mời người lái ăn cùng là cử chỉ được quý; nhưng hỏi trước, vì có người không ăn khi đang làm việc.
Ăn xong, kiểm tra lại chỗ ngồi: nắp chai, vỏ kẹo, mẩu giấy nhỏ hay bị bỏ quên nhất.
Danh sách kiểm tra đồ ăn uống cho ngày đi xa
Đọc lại danh sách này tối hôm trước và sáng trước khi rời chỗ ở.
- Nước uống đủ cho mọi người và phần dự phòng; vài chai đông đá làm đá.
- Bữa chính bền nắng: cơm nắm, bánh mì nhân khô.
- Bữa phụ: chuối, cam, đậu phộng, bánh quy.
- Túi giữ lạnh, hộp nắp kín, túi khô bọc ngoài.
- Nước rửa tay riêng hoặc khăn ướt.
- Khăn trải để ngồi ăn.
- Túi đựng rác, ít nhất hai cái.
- Món riêng cho trẻ nhỏ, người ăn chay, người dị ứng nếu có trong nhóm.
Khi về tới chỗ ở, bỏ hết đồ ăn dễ hỏng còn thừa, đừng để dành cho hôm sau. Rửa túi giữ lạnh, phơi khô để dùng tiếp.
Nếu nhóm đi nhiều ngày liên tiếp ra biển, phân công mỗi tối một người lo phần đồ ăn cho hôm sau: mua bánh, nhờ chủ nhà cấp đông chai nước, chia phần. Một người cầm việc thì đỡ quên hơn cả nhóm cùng nhớ, và sáng ra không ai phải chạy đi mua vội khi thuyền đã chờ ở bến.
Câu hỏi thường gặp
Mang cơm hộp ra hòn có được không?
Được, nếu cơm hộp đơn giản, ít nước sốt, được giữ lạnh và ăn trong vài giờ sau khi mua. Cơm có trứng, thịt sốt, rau trộn để lâu trong nắng có rủi ro. Mua vào buổi sáng, ăn trước giữa trưa, phần thừa bỏ đi.
Đồ ăn mang theo có mùi lạ thì có nên ăn không?
Không. Mùi chua, nhớt, đổi màu là dấu hiệu đồ ăn đã hỏng. Một số độc tố từ vi khuẩn không có mùi rõ, nên khi đồ ăn dễ hỏng đã để lâu trong nắng, cũng bỏ đi dù chưa thấy mùi. Một bữa đói còn hơn một ngày đau bụng trên đảo.
Có nên mua đá viên ở quán để giữ lạnh đồ ăn?
Có thể dùng để giữ lạnh bên ngoài hộp kín, không cho đá trực tiếp vào đồ ăn hay ly nước nếu không chắc nguồn nước làm đá. Chai nước đông đá chuẩn bị ở chỗ ở là cách gọn và yên tâm hơn.
Ăn bao lâu trước khi lặn ống thở là hợp?
Không có con số chuẩn cho mọi người. Đa số thấy dễ chịu khi ăn bữa vừa phải khoảng một hai giờ trước, và chỉ ăn nhẹ giữa các lượt xuống nước. Tránh ăn no căng ngay trước khi lên thuyền hay xuống nước, và không uống rượu bia.
Trẻ nhỏ đi ra hòn nên mang gì ăn?
Mang món trẻ quen ăn, chia nhỏ, dễ cầm: bánh, chuối, cơm nắm nhỏ, sữa hộp chưa mở. Mang nhiều nước và một bình riêng cho trẻ. Tránh đồ ngọt nhiều, nước có ga. Cách ăn uống cho trẻ khi đi đảo có bài riêng trong chuyên mục.
Có thể nhờ người lái thuyền mua đồ ăn giúp không?
Tuỳ người lái và tuỳ thoả thuận. Một số người nhận chuẩn bị nước, đồ ăn kèm theo chuyến; nếu có, hỏi rõ gồm những gì và tính phí thế nào trước khi đi. Không nên trông vào việc này mà không hỏi trước.