Một buổi nhặt rác bãi biển của nhóm du khách ở Phú Quý nên ngắn (khoảng một giờ vào sáng sớm hoặc chiều muộn), có hỏi trước người địa phương về chỗ đổ rác, có đủ găng tay và bao đựng, có luật an toàn với vật sắc và hoá chất, và có người phân biệt được rác thật với ngư cụ của ngư dân đang phơi. Quan trọng nhất là đường đi của rác sau buổi nhặt: bao rác để lại ở bãi là công cốc.
Bài này dành cho nhóm bạn, gia đình, đoàn công ty, lớp học muốn làm một việc có ích trong chuyến đi. Không cần là tổ chức môi trường; chỉ cần một buổi sáng và vài món đồ. Lý do vì sao rác trên đảo là chuyện lớn có ở bài riêng trong danh mục này.
Nếu ở đảo có nhóm tình nguyện hay chương trình dọn biển của địa phương vào đúng dịp bạn ở đó, tham gia cùng họ là lựa chọn tốt nhất: họ đã có sẵn chỗ đổ rác, đồ nghề và kinh nghiệm.
Vì sao bãi biển đảo có nhiều rác dù người đảo vẫn dọn
Khách lần đầu ra đảo hay ngạc nhiên khi thấy một bãi đẹp mà góc khuất đầy chai nhựa, dép cũ, mảnh xốp. Phần lớn số rác này không phải do người đảo hay khách vứt ngay tại đó, mà do biển mang tới. Rác trôi nổi trên biển, gồm cả rác từ rất xa, bị gió và dòng chảy đẩy vào những bãi đón gió, nhất là trong mùa gió mạnh. Người dân dọn hôm nay, mai biển lại mang tới.
Những bãi nằm xa khu dân cư, ít người qua lại, thường đọng rác nhiều nhất vì ít được dọn thường xuyên. Đó cũng thường là những bãi đẹp, hoang sơ mà khách tìm tới.
Một buổi nhặt rác của khách không giải quyết tận gốc, nhưng có ý nghĩa thật: bãi sạch hơn cho những người đến sau, sinh vật biển bớt một phần nhựa để nuốt nhầm, và người đảo thấy khách đến không chỉ để lấy. Với trẻ em đi cùng, đó là một bài học khó quên.
Trước buổi nhặt: hỏi đúng người
Phần chuẩn bị quan trọng nhất không phải đồ nghề mà là hỏi trước. Rác gom được phải đi đâu đó; bạn cần biết trước khi bắt đầu.
- Hỏi chủ chỗ ở: bãi nào hay có rác dạt, có nhóm nào trên đảo hay dọn bãi không, rác gom xong nên để ở đâu.
- Nếu định làm ở quy mô lớn (đoàn đông, có băng rôn, có quay phim), báo trước cho chính quyền nơi đó; họ có thể hỗ trợ chỗ đổ rác hoặc phương tiện chở.
- Hỏi điểm tập kết rác: thùng rác lớn gần bãi, chỗ xe thu gom đi qua, hay phải tự chở về khu dân cư.
- Chọn bãi an toàn: lối xuống dễ, không phải trèo đá trơn, không đông thuyền ra vào.
- Chọn giờ: sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh nắng gắt; xem thời tiết, tránh ngày gió mạnh, sóng lớn.
- Chia việc: một người phụ trách an toàn và sơ cứu, một người phụ trách bao rác và phân loại, một người lo chụp ảnh nếu muốn.
Nếu không có chỗ tập kết rác phù hợp, giảm quy mô: mỗi người một túi nhỏ, nhặt trong lúc đi dạo, mang về bỏ ở thùng rác của chỗ ở sau khi hỏi chủ nhà. Bao rác lớn để lại ở bãi sẽ bị gió xé, chó mèo bới, rác lại ra biển.
Đồ cần mang
Không cần đồ chuyên dụng; phần lớn có thể mượn của chỗ ở hoặc mua ở tạp hoá:
- Găng tay dày, mỗi người một đôi; găng cao su rửa chén cũng được, găng vải mỏng thì không đủ khi gặp mảnh chai.
- Bao đựng dùng lại được như bao bố, bao lưới, xô; vài bao riêng cho từng loại rác.
- Kẹp gắp rác nếu có; không có thì dùng hai que cứng.
- Giày kín mũi đế dày; không đi dép lê, không đi chân trần.
- Nón, áo dài tay, nước uống cho mỗi người.
- Túi sơ cứu nhỏ: nước muối, gạc, băng dính, nhíp.
- Hộp cứng có nắp để đựng riêng vật sắc nhọn như mảnh chai, lưỡi câu.
Hộp cứng có nắp là món hay bị quên mà quan trọng nhất về an toàn: mảnh chai, lưỡi câu bỏ chung vào bao mềm sẽ đâm thủng bao và đâm vào chân người xách.
An toàn: những thứ không tự xử lý
Kim tiêm, ống tiêm. Không nhặt bằng tay, kể cả có găng. Đánh dấu vị trí, báo người phụ trách; nếu có kẹp và hộp cứng thì gắp cẩn thận bỏ vào hộp, đậy nắp, giao cho cơ sở y tế hoặc chính quyền.
Can, thùng, chai chứa chất lạ. Không mở, không ngửi, không đổ ra. Can dầu, can hoá chất dạt bờ có thể độc hoặc dễ cháy. Để nguyên, báo cho người địa phương.
Vật nghi là vật liệu nổ, pháo hiệu. Không chạm, không di chuyển; rời xa và báo ngay cho đồn biên phòng hoặc công an.
Mảnh chai, kim loại gỉ. Gắp bằng kẹp, bỏ vào hộp cứng. Ai bị cắt thì dừng lại sơ cứu, rửa sạch; vết cắt sâu đi khám và hỏi về tiêm phòng uốn ván.
Sinh vật mắc rác. Rùa, chim, cá mắc lưới, mắc dây nhựa: không tự gỡ nếu con vật lớn, có thể cắn, hoặc bạn không biết cách; báo người dân, biên phòng hoặc chính quyền địa phương.
Nắng, sóng, đá trơn. Không nhặt rác ở mép đá có sóng đánh, không lội ra chỗ nước sâu để vớt rác; uống nước, nghỉ trong bóng râm theo giờ.
Rác hay ngư cụ? Đừng nhặt nhầm tài sản của ngư dân
Trên bãi biển của một đảo nghề cá, không phải sợi lưới nào cũng là rác. Lưới đang phơi, phao đang để chờ sửa, thúng, bè, dây neo, bẫy, can nước của ngư dân có thể nằm ngay trên bãi, trông giống đồ bỏ đi với người ngoài. Nhặt nhầm là lấy mất tài sản của người khác, và làm hỏng thiện chí của cả nhóm.
Nguyên tắc: chỉ nhặt những thứ rõ ràng là rác nhỏ — chai, túi, ly, hộp xốp, dép rách, mảnh nhựa vụn. Với lưới, dây, phao, đồ nghề có kích thước lớn, kể cả có vẻ cũ nát, hỏi người dân gần đó trước. Lưới cũ thật sự bị vứt bỏ, gọi là "lưới ma", cũng nên báo người địa phương để họ xử lý, vì lưới to nặng, quấn đá, gỡ không đúng cách có thể nguy hiểm.
Nếu bãi có thuyền đang neo, khu đang phơi cá, phơi mực, đừng đi vào khu đó với bao rác. Chọn đoạn bãi khác, hoặc chờ người dân xong việc. Chuyện ứng xử ở bến cá có thêm ở bài "Phép ứng xử khi đến Phú Quý" trên phuquy.org.
Phân loại ngay tại bãi
Phân loại ngay khi nhặt dễ hơn nhiều so với đổ ra phân lại sau. Cách chia đơn giản dưới đây hợp với hầu hết các buổi nhặt nhỏ; hỏi chỗ tập kết rác của địa phương xem họ muốn chia thế nào.
| Bao | Gồm | Sau buổi nhặt |
|---|---|---|
| Chai nhựa, lon | Chai nước, chai nhựa cứng, lon nhôm | Có thể gom cho người thu mua ve chai nếu chủ nhà biết |
| Nhựa mềm, xốp | Túi ni lông, màng bọc, mảnh xốp, ly nhựa | Bỏ ở điểm tập kết rác của địa phương |
| Vật sắc | Mảnh chai, lưỡi câu, kim loại sắc | Trong hộp cứng có nắp, giao riêng |
| Rác khác | Dép, vải, dây nhỏ, đầu lọc thuốc lá | Bỏ ở điểm tập kết rác của địa phương |
| Báo riêng, không nhặt | Kim tiêm, can hoá chất, vật lạ, lưới lớn | Báo người địa phương, chính quyền |
Nếu muốn, ghi chép đơn giản: bao nhiêu chai, bao nhiêu dép, bao nhiêu túi ni lông. Một số chương trình khoa học công dân về rác biển dùng dữ liệu như thế để hiểu rác đến từ đâu; ngay cả không gửi đi đâu, con số ấy cũng giúp nhóm bạn thấy rõ mình đã làm được gì.
Không tổ chức được buổi riêng: "mỗi ngày một túi"
Không phải nhóm nào cũng có thời gian, có đủ người để tổ chức một buổi nhặt rác. Cách đơn giản hơn nhiều mà vẫn có ích: mỗi người mang một túi vải nhỏ trong ba lô, và mỗi lần ra bãi, nhặt mười món rác nhìn thấy quanh chỗ mình ngồi trước khi về. Chai, nắp chai, ống hút, mẩu ni lông — những thứ nhẹ, nhỏ, không sắc.
Ba bốn ngày, mỗi người mười món mỗi lần ra bãi, cả nhóm đã mang đi được một túi rác đáng kể khỏi bãi biển mà không ai thấy mệt. Rác nhặt được bỏ vào thùng rác ở chỗ ở sau khi hỏi chủ nhà, hoặc gom chung với rác nhựa của nhóm để mang về đất liền.
Thói quen nhỏ này còn có tác dụng lan toả: người dân, khách khác thấy bạn cúi xuống nhặt chai nhựa sẽ nhớ. Không cần nói gì, không cần đăng ảnh. Nhiều phong trào dọn biển trên thế giới bắt đầu từ những việc nhỏ như vậy.
Chỉ cần nhớ cùng luật an toàn như buổi nhặt lớn: không nhặt vật sắc bằng tay trần, không đụng kim tiêm, can lạ, và không nhặt nhầm đồ nghề của ngư dân.
Sau buổi nhặt: rác đi đâu và kể lại thế nào
Việc cuối cùng, và quan trọng nhất, là đưa rác tới đúng chỗ đã hỏi trước. Kiểm tra bao buộc chặt, không để gió thổi bay; xếp gọn ở điểm tập kết, không chắn đường. Nếu phải chở về khu dân cư, chia bao cho từng xe, buộc chắc. Rửa tay, rửa găng, kiểm tra xem ai bị trầy xước để sơ cứu.
Chụp ảnh trước và sau là cách kể lại dễ thương, nhưng nhớ vài điều: không chụp cận mặt người dân khi chưa xin phép, không dàn cảnh, không biến buổi nhặt rác thành buổi chụp hình rồi để rác lại. Khi đăng lên mạng, tránh những câu chê bai người đảo "bẩn" — phần lớn rác bạn nhặt do biển mang tới, và người đảo đã dọn những bãi đó nhiều năm trước khi bạn đến.
Cảm ơn chủ chỗ ở, người dân đã chỉ chỗ đổ rác. Nếu đảo có nhóm tình nguyện dọn biển, bạn có thể kể cho họ biết bãi nào còn nhiều rác. Một buổi sáng như vậy thường thành kỷ niệm đậm nhất của chuyến đi — nhiều hơn mọi tấm ảnh check-in.
Nếu nhóm bạn quay lại đảo vào dịp sau, có thể tìm lại đúng đoạn bãi đã dọn để xem rác đã quay lại nhiều hay ít. Quan sát ấy cho bạn thấy rõ hơn mọi bài viết rằng rác biển là chuyện của cả vùng biển, và việc giảm nhựa ngay từ nơi mình sống quan trọng tới mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt rác bãi biển ở Phú Quý có cần xin phép không?
Với buổi nhặt nhỏ của nhóm du khách, thường chỉ cần hỏi người địa phương về chỗ đổ rác. Nếu tổ chức quy mô lớn, có băng rôn, quay phim hay đông người, nên báo trước cho chính quyền nơi đó để được hỗ trợ và tránh trùng lịch với hoạt động của địa phương.
Rác nhặt xong để ở bãi cho xe rác lấy có được không?
Chỉ khi người địa phương xác nhận đó là điểm tập kết. Nếu không, bao rác để lại sẽ bị gió xé, động vật bới và rác lại ra biển. Hỏi trước chỗ đổ rác là bước quan trọng nhất của buổi nhặt.
Thấy kim tiêm trên bãi biển thì làm gì?
Không nhặt bằng tay, kể cả khi đeo găng. Đánh dấu vị trí, báo người phụ trách nhóm và người địa phương; nếu có kẹp gắp và hộp cứng thì gắp cẩn thận, đậy nắp, giao cho cơ sở y tế hoặc chính quyền.
Lưới cũ trên bãi có nhặt được không?
Hỏi người dân trước. Lưới, phao, dây trên bãi có thể là ngư cụ đang dùng hoặc đang phơi. Lưới bỏ đi thật sự thường to, nặng, quấn đá; báo người địa phương xử lý thay vì tự kéo.
Trẻ em tham gia nhặt rác cần lưu ý gì?
Cho trẻ đeo găng, đi giày kín, chỉ nhặt rác nhẹ như chai, nắp chai, túi ni lông; dặn trẻ không nhặt mảnh chai, lưỡi câu, kim tiêm, can lạ mà gọi người lớn. Giữ trẻ xa mép nước và mép đá.
Một buổi nhặt rác nên kéo dài bao lâu?
Khoảng một giờ vào sáng sớm hoặc chiều muộn là vừa với nhóm du khách: đủ để làm sạch một đoạn bãi mà không mệt, không say nắng. Quan trọng hơn thời gian là đưa được toàn bộ rác tới đúng chỗ.