Khi đi Phú Quý, không nên mua hay nhặt san hô (kể cả san hô chết dạt bờ), vỏ ốc quý hiếm, đồ làm từ vảy đồi mồi, sao biển, cá ngựa phơi khô hay bất kỳ sinh vật biển nào bán làm đồ trang trí. Lý do có hai lớp: mỗi món mua là một lý do để người khác tiếp tục khai thác từ rạn; và nhiều loài trong số đó thuộc danh mục được pháp luật Việt Nam và công ước quốc tế CITES bảo vệ, việc mua bán, vận chuyển có thể vi phạm. Quà mang về tốt hơn là đặc sản của người đảo, đồ thủ công không dùng sinh vật biển quý, và những bức ảnh.
Bài này không bàn chi tiết sinh thái rạn — đã có bài "Rạn san hô Phú Quý" trên phuquy.org. Ở đây là góc của người cầm món đồ trên tay và đang phân vân có nên mua không.
Quy định pháp lý được viết theo nguyên lý. Danh mục loài bảo vệ và mức xử lý có thể thay đổi; muốn biết chính xác, tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý thuỷ sản, kiểm lâm và hải quan.
Vì sao một món quà nhỏ lại thành chuyện lớn
San hô cứng lớn rất chậm; một khối san hô bằng nắm tay có thể là kết quả của nhiều năm. Khi khách mua một nhánh san hô khô làm kỷ niệm, món đồ ấy được lấy từ một rạn ở đâu đó, và mỗi lần có người mua là thêm lý do để người khác lặn xuống bẻ. Nhu cầu của khách du lịch là động lực trực tiếp của những hoạt động khai thác như vậy ở nhiều vùng biển.
Vỏ ốc đẹp bày bán cũng hiếm khi là vỏ rỗng nhặt trên bãi. Những vỏ to, bóng, nguyên vẹn, đủ để bán thành bộ, phần nhiều được bắt khi con vật còn sống. Một số loài ốc có vai trò trong hệ sinh thái rạn; khai thác quá mức làm mất cân bằng.
Sao biển, cá ngựa, nhím biển phơi khô, rùa con nhồi bông — những món này thường được bắt sống rồi làm khô. Ngay cả san hô chết, vỏ ốc rỗng trên bãi cũng có vai trò: thành cát, thành nhà cho cua ẩn sĩ, thành nền cho sinh vật bám. Lấy đi hàng loạt, dù từng chút, cũng làm bãi biển nghèo đi.
Đảo nhỏ có rạn san hô là tài sản của người dân sống bằng biển. Rạn khoẻ thì cá về, nghề cá sống, du lịch lặn có khách. Một món quà nhỏ mua đúng thì giúp người đảo; mua sai thì lấy đi chính thứ họ cần giữ.
Nhận ra những món nên tránh
Bảng dưới liệt kê các nhóm hàng hay gặp ở các vùng biển du lịch Việt Nam. Không phải món nào bày bán ở Phú Quý cũng thuộc các nhóm này; mục đích là để bạn nhận ra khi gặp.
| Món hàng | Thường làm từ | Vì sao nên tránh |
|---|---|---|
| Nhánh san hô khô, san hô trong lọ, bể cá | San hô cứng, san hô mềm | San hô cứng thuộc Phụ lục II CITES; khai thác hại rạn |
| Vỏ ốc lớn, vỏ ốc anh vũ, ốc tù và | Ốc biển các loại | Một số loài như ốc anh vũ thuộc Phụ lục II CITES; vỏ đẹp thường bắt sống |
| Vỏ trai lớn, vỏ trai tai tượng | Trai biển | Trai tai tượng thuộc Phụ lục II CITES |
| Lược, vòng, kính, hộp có vân vàng nâu | Vảy đồi mồi | Đồi mồi là rùa biển, thuộc Phụ lục I CITES và được ưu tiên bảo vệ ở Việt Nam |
| Rùa biển nhồi, mai rùa | Rùa biển | Mọi loài rùa biển ở Việt Nam đều được bảo vệ nghiêm ngặt |
| Sao biển, cá ngựa, nhím biển khô | Sinh vật biển bắt sống | Các loài cá ngựa thuộc Phụ lục II CITES; bắt sống làm khô |
CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, Việt Nam là thành viên. Phụ lục I gồm loài bị cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại; Phụ lục II gồm loài được kiểm soát chặt, cần giấy phép. Song song, pháp luật Việt Nam có danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và danh mục loài thuỷ sản cấm khai thác.
Hàng giả cũng phổ biến: "đồi mồi" làm từ nhựa, "san hô" nhuộm màu. Mua đồ giả không hại rạn, nhưng người bán vẫn đang dựa vào nhu cầu với đồ thật. Cách đơn giản nhất là không mua cả nhóm hàng này.
Lưu ý pháp lý: viết theo nguyên lý
Pháp luật Việt Nam bảo vệ các loài nguy cấp, quý, hiếm qua nhiều lớp văn bản: luật về thuỷ sản, luật về đa dạng sinh học, các nghị định hướng dẫn kèm danh mục loài, và Bộ luật Hình sự với tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Tất cả các loài rùa biển ở Việt Nam thuộc nhóm được ưu tiên bảo vệ. Việc săn bắt, mua bán, vận chuyển, tàng trữ những loài này hoặc sản phẩm từ chúng có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ mức độ.
Với hàng hoá mang ra nước ngoài, quy định CITES áp dụng: sản phẩm từ loài thuộc Phụ lục cần giấy phép xuất khẩu, và nước đến cũng có quy định nhập khẩu riêng. Nhiều du khách đã bị giữ đồ lưu niệm ở sân bay nước ngoài vì mang theo san hô, vỏ ốc, đồ đồi mồi mà không biết.
Không ai đòi du khách thuộc lòng danh mục loài. Nguyên tắc dễ nhớ: nếu một món đồ làm từ sinh vật biển, đặc biệt là san hô, rùa, vỏ ốc lớn, thì không mua. Người bán nói "hàng có giấy", "san hô nuôi", "nhặt trên bãi" — bạn không có cách nào kiểm chứng tại chỗ.
Mức phạt, danh mục cụ thể và cách áp dụng có thể thay đổi theo thời gian. Bài viết không nêu mức phạt; nếu cần thông tin chính xác, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chức năng.
Nhặt trên bãi biển: được gì, không được gì
Ngắm và chụp ảnh. Vỏ ốc, mảnh san hô chết, đá cuội đẹp trên bãi — ngắm, chụp ảnh, rồi đặt lại chỗ cũ. Ảnh không chiếm chỗ trong ba lô và không làm bãi biển nghèo đi.
Kiểm tra vỏ có người ở không. Nhiều vỏ ốc trông rỗng thật ra là nhà của cua ẩn sĩ. Lật ngửa nhẹ nhàng, chờ một lúc; có chân thò ra thì đặt lại đúng chỗ.
Không bắt sinh vật sống. Sao biển, nhum, ốc sống, cá nhỏ trong vũng đá — ngắm rồi để yên. Sao biển nhấc khỏi nước để chụp ảnh có thể bị tổn thương.
Rác thì nhặt. Nắp chai, ống hút, mảnh lưới, dây nhựa — những thứ này nên nhặt, mang về bỏ đúng chỗ. Đổi thói quen "nhặt đồ đẹp" thành "nhặt rác" là cách quay ngược câu chuyện.
Dạy trẻ em cùng làm. Trẻ thích nhặt vỏ ốc. Cho trẻ chơi, rồi cùng đặt lại; cho trẻ một túi nhỏ để nhặt rác thay vì vỏ ốc. Trẻ hiểu nhanh khi được giải thích vì sao.
Quà Phú Quý đáng mua thay thế
Mua quà là cách đưa tiền tới người đảo. Chọn đúng món thì vừa có quà ý nghĩa, vừa góp phần giữ rạn:
- Đặc sản của người đảo: đồ khô, nông sản đất cát mua trực tiếp của người làm ra; chuyện chọn và mang đặc sản có bài riêng trên phuquy.org.
- Đồ thủ công không dùng sinh vật biển quý: đồ đan lát, đồ gỗ nhỏ, đồ vẽ tay, móc khoá tự làm.
- Ảnh và tranh: ảnh bạn chụp, in ra sau chuyến đi; tranh vẽ phong cảnh đảo của người địa phương nếu có.
- Trải nghiệm: một buổi đi chợ cá cùng chủ nhà, một bữa cơm nhà, một chuyến thuyền với người lái thuyền địa phương — kỷ niệm không chiếm chỗ.
- Một chút cát cũng không nên mang về số lượng lớn: cát san hô là một phần của bãi biển, và nhiều nơi trên thế giới đã cấm mang cát về.
Nếu bạn muốn một món kỷ niệm "từ biển", chọn đồ làm từ vật liệu tái chế như lưới cũ, nhựa nhặt trên bãi mà một số nhóm ở các vùng biển Việt Nam đã làm. Những món này kể một câu chuyện đúng hơn về biển ngày nay.
Cá cảnh biển và san hô sống cho bể cá
Một dạng "quà" ít được nhắc là sinh vật sống: cá rạn màu sắc, hải quỳ, san hô sống, ốc nhỏ mang về nuôi bể cá biển. Ở nhiều vùng biển, việc bắt cá cảnh từ rạn đã từng gắn với cách làm huỷ diệt như dùng hoá chất làm cá choáng, bẻ san hô để lấy cá trú bên trong. Cá và san hô bắt từ tự nhiên cũng thường chết nhiều trên đường vận chuyển, nhất là qua một chuyến tàu biển nhiều giờ trong túi nước nhỏ.
Với khách du lịch, nguyên tắc rất rõ: không bắt, không mua sinh vật sống từ rạn để mang về nuôi. Ngay cả khi người bán nói là "cá thả lại cũng được" hay "san hô mọc lại nhanh", rủi ro cho con vật và cho rạn là có thật, còn khả năng nó sống được trong bể ở nhà bạn thì thấp. Bắt sinh vật ở vùng có quy định bảo vệ còn có thể vi phạm pháp luật.
Người chơi bể cá biển nghiêm túc biết rằng có nguồn cá, san hô nhân giống trong trại nuôi, được kiểm soát nguồn gốc. Nếu bạn yêu những sinh vật rạn, đó là con đường đúng, và chuyến đi Phú Quý là để ngắm chúng ở nhà của chính chúng.
Khi thấy hàng bán hoặc khai thác sinh vật bị bảo vệ
Bạn không phải là người thực thi pháp luật, và không nên tranh cãi với người bán. Nếu thấy hàng hoá nghi làm từ rùa biển, đồi mồi, san hô bày bán công khai, hoặc thấy người bắt rùa biển, khai thác san hô, bạn có thể ghi nhận thời gian, địa điểm và báo cho chính quyền địa phương, đồn biên phòng hay cơ quan quản lý thuỷ sản nơi đó. Chủ chỗ ở thường biết nên báo cho ai.
Nếu tình cờ gặp rùa biển khi lặn hay trên bãi, giữ khoảng cách, không chạm, không cưỡi, không chặn đường bơi, không chiếu đèn vào rùa ban đêm. Rùa mắc lưới, bị thương dạt bờ thì báo cho người dân, biên phòng hoặc chính quyền địa phương để họ liên hệ đơn vị cứu hộ.
Với người bán, sự im lặng của khách khi đi qua quầy hàng san hô cũng là một thông điệp: không có người mua thì không có người bán. Thay đổi đến chậm, nhưng đến.
Câu hỏi thường gặp
San hô chết dạt vào bờ có nhặt về được không?
Không nên. San hô chết là một phần của bãi biển, sẽ thành cát và thành chỗ bám cho sinh vật khác. Ngoài ra, người kiểm tra ở sân bay hay cửa khẩu không phân biệt được san hô bạn nhặt hay mua, và san hô cứng thuộc danh mục kiểm soát của CITES.
Mua vỏ ốc ở chợ có vi phạm pháp luật không?
Tuỳ loài. Nhiều loài ốc thông thường không bị cấm, nhưng một số loài như ốc anh vũ thuộc CITES và có thể nằm trong danh mục bảo vệ. Du khách khó phân biệt tại chỗ, nên cách an toàn là không mua vỏ ốc lớn, quý hiếm làm đồ trang trí.
Đồ đồi mồi bày bán có phải hàng thật không?
Có thể thật, có thể là nhựa giả. Đồi mồi là rùa biển được bảo vệ nghiêm ngặt, buôn bán sản phẩm từ đồi mồi có thể vi phạm pháp luật. Dù thật hay giả, không mua là lựa chọn đúng.
Mang san hô, vỏ ốc ra nước ngoài có bị giữ không?
Có thể bị giữ. Sản phẩm từ loài thuộc phụ lục CITES cần giấy phép xuất khẩu, và nước đến cũng kiểm soát nhập khẩu. Nhiều du khách đã bị tịch thu đồ lưu niệm từ san hô, vỏ ốc, đồi mồi tại sân bay.
Gặp rùa biển khi lặn ở Phú Quý thì nên làm gì?
Giữ khoảng cách, không chạm, không cưỡi, không chặn đường bơi, không đuổi theo để chụp ảnh. Nếu thấy rùa mắc lưới hoặc bị thương, báo cho người dân, đồn biên phòng hoặc chính quyền địa phương.
Quà gì từ Phú Quý vừa ý nghĩa vừa không hại biển?
Đặc sản mua trực tiếp của người đảo, đồ thủ công không dùng sinh vật biển quý, ảnh và tranh về đảo, hoặc đồ làm từ rác biển tái chế. Những món này đưa tiền tới người dân mà không lấy đi thứ gì của rạn.