Lúc triều xuống, các ghềnh đá bazan quanh Phú Quý để lộ những vũng nước nhỏ đầy sự sống: ốc, cua, nhum, hải quỳ, cá con, rong. Ngắm chúng mà không làm hại gói trong vài quy tắc: đi đúng giờ nước ròng và về trước khi triều lên, đặt chân lên đá trần chứ không giẫm lên rong và sinh vật bám, nhìn bằng mắt thay vì bằng tay, lật hòn đá nào thì đặt lại đúng chiều, và không mang gì về ngoài ảnh.
Bài này dành cho gia đình có trẻ nhỏ, người thích chụp ảnh cận cảnh, người muốn thấy biển theo một cách khác ngoài tắm và lặn. Địa hình núi lửa, ghềnh đá bazan của đảo và chuyện ngắm sóng ở Gành Hang đã có bài trên phuquy.org; ở đây là cách đi ghềnh lúc nước ròng sao cho an toàn và nhẹ tay với sinh vật.
Bài không nêu giờ thuỷ triều cụ thể của ngày nào; lịch thuỷ triều thay đổi theo ngày trong tháng, hãy tra lịch và hỏi người địa phương trước khi đi.
Vũng đá là gì và vì sao đáng ngắm
Khi nước rút, những hõm đá trên ghềnh giữ lại một ít nước biển, thành các vũng nhỏ. Mỗi vũng là một thế giới thu nhỏ: sinh vật sống ở đây phải chịu được nắng nóng, nước mặn hơn khi bốc hơi, sóng đánh khi triều lên. Người ngắm có thể thấy tận mắt, ở khoảng cách một sải tay, những thứ bình thường phải đeo kính lặn mới thấy.
Ghềnh đá bazan sẫm màu của Phú Quý làm nền cho các vũng nước trong; rong xanh, ốc nhiều màu, cá con lượn qua lại hiện rõ khi nắng sớm chiếu xiên. Đây là hoạt động hợp với trẻ nhỏ, người không biết bơi, người lớn tuổi đi được đá bằng — miễn là chọn đúng chỗ, đúng giờ.
Nhưng vũng đá cũng là nơi dễ tổn thương nhất. Sinh vật ở đây không chạy trốn được, nằm ngay trong tầm tay. Một nhóm khách lật đá, bắt ốc, nhấc sao biển chụp ảnh, giẫm lên rong có thể làm một vũng nghèo đi rõ rệt chỉ sau một buổi sáng. Ở những khúc bờ gần khu du lịch, chuyện này lặp lại mỗi ngày trong mùa đông khách.
Điều đáng mừng là cách ngắm đúng không khó hơn cách ngắm sai: cùng một buổi sáng, cùng một vũng nước, chỉ khác ở chỗ đặt chân và chỗ đặt tay.
Chọn giờ và chỗ đi
Phần an toàn bắt đầu từ trước khi bước xuống ghềnh.
- Tra lịch thuỷ triều cho vùng biển quanh đảo trên ứng dụng hoặc trang dự báo; hỏi thêm chủ chỗ ở hay người dân — họ biết khúc bờ nào lộ nhiều vũng khi nước ròng.
- Đi trong khoảng nước đang rút hoặc đã ròng, không đi lúc nước bắt đầu lên.
- Chọn ngày biển êm, gió nhẹ; ngày gió lớn, sóng có thể đánh lên tận những vũng tưởng đã an toàn.
- Chọn khúc ghềnh có lối xuống dễ, đá tương đối bằng, gần lối về; tránh những mỏm nhô ra biển hay những chỗ phải trèo vách.
- Ưu tiên sáng sớm hoặc chiều muộn: mát hơn, ánh sáng xiên làm nước trong hơn, sinh vật cũng hoạt động nhiều hơn.
- Đặt giờ về trên điện thoại, bắt đầu quay lại sớm trước khi triều lên, không chờ thấy nước dâng mới về.
Nước triều lên trên ghềnh đá có thể nhanh hơn bạn nghĩ, nhất là ở những chỗ thấp nối với bờ bằng một dải đá hẹp. Người mải chụp ảnh ở mỏm xa có thể thấy đường về đã ngập. Luôn để ý lối về và mép nước phía sau lưng.
Đặt chân ở đâu
Đá trần, khô, màu sẫm. Đó là chỗ đặt chân an toàn nhất, vừa ít trơn vừa không có sinh vật bám. Bước chậm, dồn trọng lượng từ từ.
Tránh rong và rêu. Mảng xanh, mảng nâu trên đá vừa trơn như mỡ vừa là nơi sống của rất nhiều sinh vật nhỏ. Giẫm lên là tự làm mình ngã và làm hỏng chỗ ở của chúng.
Tránh lớp hà, hàu, vẹm bám. Vỏ sắc cứa vào chân, vào tay khi chống; giẫm lên làm vỡ cả mảng sinh vật.
Không bước vào vũng. Ngắm từ mép vũng; bước vào vừa khuấy đục nước, vừa dễ giẫm phải nhum, ốc.
Ba điểm tựa. Ở chỗ dốc, luôn giữ ba điểm tựa: hai chân một tay hoặc hai tay một chân. Không nhảy từ mỏm này sang mỏm khác.
Giày đế bám, kín mũi. Giày lội nước đế dày hoặc giày thể thao cũ; dép lê, chân trần là cách nhanh nhất để bị đá cứa và nhum đâm.
Nhìn bằng mắt, không phải bằng tay
Phần lớn những gì đáng xem ở vũng đá đều thấy được nếu bạn ngồi yên ở mép vũng vài phút. Cua, cá con ẩn đi khi bóng người vừa phủ xuống sẽ ló ra lại khi bạn ngồi yên. Ốc bò chậm trên đá, hải quỳ xoè tua khi nước yên. Một chiếc kính lặn úp sát mặt nước, hay đơn giản là chiếc hộp nhựa trong đáy phẳng úp xuống, giúp nhìn qua mặt nước gợn sóng rõ hơn nhiều.
Nếu muốn lật một hòn đá nhỏ để xem dưới đó có gì, lật nhẹ, xem nhanh, rồi đặt lại đúng như cũ, đúng mặt cũ hướng lên. Mặt dưới hòn đá là nhà của những sinh vật cần bóng tối và ẩm; đặt ngược là để chúng phơi nắng, còn rong mặt trên bị úp xuống đáy. Không lật đá to, không cạy đá dính chặt.
Không chọc vào hải quỳ, không cạy ốc, không nhấc sao biển, cua, cá ra khỏi nước để chụp ảnh. Nhiều sinh vật bị tổn thương khi bị nhấc lên không khí, dù chỉ một lúc. Không cho sinh vật ăn bánh mì, đồ ăn vặt.
Trẻ em tò mò muốn chạm là chuyện tự nhiên. Thay vì cấm, hướng trẻ ngồi xuống, nhìn kỹ, đếm xem có mấy con ốc, đoán xem con cua đang trốn ở đâu. Trò chơi quan sát giữ trẻ yên lâu hơn trò bắt bớ.
Những gì có thể gặp và cách ứng xử
Bảng dưới là các nhóm sinh vật thường gặp ở vũng đá vùng biển nhiệt đới; không phải vũng nào ở Phú Quý cũng có đủ, và bảng không thay cho hiểu biết của người địa phương.
| Nhóm sinh vật | Nhận ra | Cách ứng xử |
|---|---|---|
| Ốc các loại | Vỏ nhỏ, bám đá hoặc bò chậm | Ngắm, chụp ảnh; không cạy, không nhặt vỏ có con |
| Cua đá, còng | Chạy nhanh vào khe đá | Ngồi yên chờ chúng ló ra; không thò tay vào khe |
| Nhum (cầu gai) | Gai đen dài, nằm trong hốc | Không chạm, không giẫm; gai giòn, dễ gãy trong da |
| Hải quỳ | Tua mềm xoè ra như bông hoa | Không chọc; một số loài có tế bào chích |
| Cá con | Lượn trong vũng, ẩn dưới rong | Không bắt, không khuấy nước |
| Rong, tảo | Mảng xanh, nâu trên đá | Không giẫm, không giật lên |
Khi gặp sinh vật lạ mà bạn không biết là gì, nguyên tắc an toàn nhất là không chạm. Một số sinh vật biển có gai độc hoặc tế bào chích; một số loài ốc có vỏ đẹp lại có ngòi độc. Chụp ảnh rồi hỏi người địa phương sau.
Nếu lỡ bị gai nhum đâm hay bị cứa, cách sơ cứu có ở danh mục hành lý, sức khoẻ và an toàn biển của trang.
Chụp ảnh vũng đá cho đẹp mà nhẹ tay
Ảnh vũng đá đẹp nhất thường là ảnh chụp từ trên xuống, sát mặt nước, khi trời lặng gió và nắng xiên. Mặt nước gợn làm ảnh nhoè; chờ một lúc gió lặng, hoặc dùng kính lặn, hộp nhựa trong úp xuống để làm phẳng mặt nước. Kính lọc phân cực trên máy ảnh, nếu có, giúp giảm phản chiếu bầu trời trên mặt nước.
Điện thoại trong túi chống nước chụp được gần mặt nước, nhưng cẩn thận khi cúi người trên đá trơn: rơi điện thoại vào vũng là chuyện nhỏ, ngã vì mải chụp là chuyện lớn. Ngồi xuống vững rồi mới chụp, đừng đứng cúi.
Không sắp đặt cảnh bằng cách dời ốc, xếp sao biển, bắt cua đặt lên đá. Ảnh chụp sinh vật ở đúng chỗ của nó, đang làm việc của nó, luôn có câu chuyện hơn ảnh dàn dựng. Kỹ thuật chụp phong cảnh, bình minh, hoàng hôn trên đảo có ở danh mục chụp ảnh của trang.
Không mang gì về ngoài ảnh
Vỏ ốc rỗng, mảnh san hô chết, hòn đá cuội đẹp, con ốc nhỏ cho trẻ "nuôi thử" — những thứ này đều nên ở lại. Vỏ ốc rỗng là nhà tương lai của cua ẩn sĩ; con ốc mang về chỗ ở gần như chắc chắn chết trong cái ly nước. Bài riêng về chuyện không mua, không nhặt san hô, vỏ ốc làm quà có trong danh mục này.
Ngược lại, rác thì nên mang đi: ghềnh đá hay giữ lại những mẩu dây nhựa, nắp chai, mảnh lưới do sóng đánh vào khe. Nhặt những thứ nhẹ, không sắc, bỏ vào túi rác mang theo.
Muốn ghi nhớ, chụp ảnh. Một loạt ảnh vũng đá, mỗi tấm một sinh vật, kèm ghi chú nhỏ do trẻ tự viết sau chuyến đi, là món kỷ niệm mà nhiều gia đình giữ rất lâu.
Cũng đừng đổ nước ngọt, xà phòng, kem chống nắng vào vũng để rửa tay chân. Một vũng nhỏ là một lượng nước rất ít; chút hoá chất cũng đủ làm thay đổi môi trường sống của những sinh vật trong đó cho tới khi triều lên lần sau.
An toàn cho cả nhóm
Ghềnh đá nguy hiểm theo cách lặng lẽ: không có sóng lớn đánh ầm ầm, chỉ có một bước trượt trên rêu, một con sóng lạc lên cao hơn những con trước, một khoảng đường về đã ngập trong lúc mải nhìn. Đi theo nhóm, không ai tách riêng ra mỏm xa; trẻ nhỏ luôn trong tầm tay người lớn; người lớn tuổi đi ở khúc đá bằng gần bờ.
Không quay lưng về phía biển quá lâu, nhất là ở những mỏm thấp. Không đứng ở mép đá có sóng hắt bọt trắng. Mang nước, nón, áo dài tay vì đá bazan sẫm màu hấp nắng, buổi trưa nóng rát. Mang túi sơ cứu nhỏ cho những vết cứa thường gặp.
Báo cho chủ chỗ ở biết nhóm đi khúc bờ nào, giờ nào về. Ở những khúc bờ vắng, đó là lớp an toàn cuối cùng.
Nếu một người trong nhóm bị trượt ngã, đừng vội kéo dậy. Kiểm tra xem có đau cổ, đau lưng, có vết cứa sâu, có trật chân không; dìu ra chỗ đá khô bằng phẳng rồi mới sơ cứu. Ở những chỗ khó đưa người lên, gọi người dân gần đó hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Đi ngắm vũng đá ở Phú Quý vào giờ nào?
Vào khoảng nước ròng của ngày, ưu tiên sáng sớm hoặc chiều muộn khi trời mát và ánh sáng xiên làm nước trong. Lịch thuỷ triều thay đổi theo ngày; tra lịch và hỏi người địa phương, quay về sớm trước khi triều lên.
Trẻ nhỏ đi ghềnh đá có an toàn không?
Được nếu chọn khúc đá bằng gần bờ, ngày biển êm, cho trẻ đi giày đế bám và luôn trong tầm tay người lớn. Không cho trẻ ra mỏm xa, mép đá có sóng, hay chơi một mình ở vũng.
Lật đá lên xem sinh vật có sao không?
Có thể lật nhẹ những hòn đá nhỏ để xem, nhưng phải đặt lại đúng như cũ, đúng mặt hướng lên. Đặt ngược làm sinh vật dưới đá phơi nắng và rong trên mặt đá bị úp xuống. Không lật đá to hay đá dính chặt.
Có nên nhấc sao biển, cua lên để chụp ảnh không?
Không nên. Nhiều sinh vật bị tổn thương khi bị nhấc khỏi nước, kể cả trong thời gian ngắn. Chụp ảnh khi chúng vẫn ở trong nước; dùng kính lặn úp sát mặt nước hoặc chế độ chụp cận của điện thoại.
Bị gai nhum đâm khi đi ghềnh đá thì làm gì?
Lên chỗ khô, rửa sạch, gắp gai lộ đầu bằng nhíp sạch nếu nông, không rạch hay nặn. Gai gần khớp, nhiều gai hoặc sưng đau tăng thì đi khám. Danh mục sức khoẻ và an toàn biển của trang có bài sơ cứu chi tiết.
Nhặt vỏ ốc rỗng ở vũng đá về làm kỷ niệm được không?
Nên để lại. Vỏ ốc rỗng có thể là nhà của cua ẩn sĩ hoặc sẽ thành nơi trú cho sinh vật khác; lấy đi hàng loạt làm ghềnh đá nghèo đi. Chụp ảnh thay vì mang về.