Lên dốc bằng xe máy: giữ ga đều từ chân dốc, xe số về số thấp trước khi xe đuối, không dừng nửa chừng nếu không cần. Xuống dốc: chạy chậm ngay từ đỉnh, xe số giữ số thấp để máy hãm, dùng cả hai phanh xen kẽ từng nhịp chứ không bóp liên tục, và tuyệt đối không tắt máy thả trôi.
Phú Quý phần lớn là đất thấp, nhưng có vài điểm cao mà khách hay lên: khu núi Cấm với chùa Linh Sơn, ngọn núi có hải đăng, những đồi có trụ điện gió. Các đoạn dẫn lên những chỗ này có thể dốc, hẹp, có khúc cua, đôi chỗ có cát hay sỏi. Với người chỉ quen chạy phố bằng, đây là những đoạn cần một chút kỹ năng.
Bài này không tả các điểm đến; phần đó đã có trên phuquy.org. Ở đây là cách lái xe máy lên và xuống dốc an toàn, trong điều kiện thường gặp trên đảo: gió, nắng, đường hẹp, chở người phía sau.
Đọc con dốc trước khi lên
Dừng ở chân dốc một chút, nhìn lên: dốc dài hay ngắn, có khúc cua khuất không, mặt đường bê tông hay có đoạn sỏi, cát, có xe nào đang xuống không. Ở những con dốc hẹp, quy tắc chung là xe lên dốc được ưu tiên vì khởi hành lại trên dốc khó hơn; nhưng trên thực tế, người lên nên nhường nếu thấy xe xuống đã ở gần, để tránh hai xe gặp nhau ở chỗ hẹp nhất.
Nếu chở người, hỏi người ngồi sau có muốn xuống đi bộ đoạn dốc nhất không. Nhiều cặp chọn cách người ngồi sau đi bộ lên một đoạn, vừa nhẹ xe vừa có chỗ ngắm cảnh.
Nếu thấy con dốc vượt quá khả năng của mình hay của chiếc xe, đỗ xe ở chân dốc chỗ được phép, đi bộ lên. Không có gì phải ngại. Ở nhiều điểm như chùa trên núi, đoạn cuối vốn là bậc thang dành cho người đi bộ.
Kiểm lại nhanh: xăng còn đủ (xe gần cạn xăng có thể hụt hơi trên dốc), phanh vẫn ăn, mũ đã cài quai.
Lên dốc với xe tay ga
Lấy đà vừa phải. Tăng ga đều từ đoạn bằng trước chân dốc, không rồ mạnh. Xe tay ga tự điều chỉnh tỉ số truyền; việc của bạn là giữ ga ổn định.
Ga đều, không nhấp nhả. Nhả ga giữa dốc làm xe mất đà nhanh, tăng ga lại thì xe giật. Giữ một mức ga đều đặn.
Ngồi hơi về trước. Dồn trọng lượng nhẹ về phía trước giúp bánh trước bám đường, nhất là khi chở người phía sau.
Khi xe đuối. Nếu xe chậm dần dù đã ga hết cỡ, đó là lúc nên dừng ở chỗ an toàn và để người ngồi sau xuống đi bộ, thay vì cố tới khi xe dừng hẳn giữa dốc. Dừng chủ động ở chỗ bằng hay chỗ thoải luôn dễ hơn bị động dừng ở chỗ dốc nhất, nơi khởi hành lại là khó nhất.
Chú ý mùi khét. Xe tay ga chở nặng lên dốc dài có thể nóng bộ truyền động. Có mùi khét lạ thì dừng nghỉ cho máy nguội.
Khởi hành lại giữa dốc. Nếu buộc phải dừng, giữ phanh sau, tăng ga từ từ cho tới khi cảm thấy xe muốn kéo đi rồi mới nhả phanh. Nhả phanh trước khi có ga, xe sẽ lùi một đoạn.
Không lạng lách tránh ổ gà. Trên dốc, đổi hướng đột ngột làm xe mất đà. Nhìn xa, chọn đường đi từ trước.
Lên dốc với xe số
Về số trước, không đợi xe đuối. Ở chân dốc hoặc ngay khi bắt đầu lên, về số thấp hơn. Chờ xe hụt hơi mới về số thì xe khựng, dễ chết máy.
Giữ vòng tua đủ. Máy kêu khoẻ, đều là được. Máy ì, rung, gõ là số quá cao.
Đổi số nhanh, dứt khoát. Trên dốc, mỗi lần đổi số xe mất đà. Đổi một lần cho đúng tốt hơn đổi nhiều lần.
Dừng giữa dốc. Nếu phải dừng, giữ phanh, về số một. Khi đi lại, nhả côn (xe côn tay) hoặc vào số từ từ, tăng ga đều, nhả phanh khi cảm thấy xe đã kéo.
Chở nặng. Hai người và đồ đạc lên dốc dài, cân nhắc để người ngồi sau xuống đoạn dốc nhất.
Ở khúc cua giữa dốc. Vào cua dốc lên ở số thấp, giữ ga đều. Nhả ga trong cua dốc làm xe khựng mạnh, dễ đổ về phía trong cua.
Nghe máy. Máy rít cao liên tục là số quá thấp, đã có thể lên một số; máy gõ, giật là số quá cao. Sau một con dốc, bạn sẽ quen tiếng máy chiếc xe thuê.
Xuống dốc: nơi phần lớn rủi ro thật nằm
Lên dốc khó nhưng chậm; xuống dốc dễ nhưng nhanh. Khi xuống, xe tự tăng tốc, và nếu đoạn dốc dài, phanh phải làm việc liên tục. Phanh nóng lên thì ăn kém đi, đặc biệt với phanh tang trống của nhiều xe đời cũ. Người lái quen phố bằng thường giữ phanh suốt từ đỉnh tới chân, đó là cách làm phanh nóng nhanh nhất.
Cách đúng là bắt đầu chậm ngay từ đỉnh, không để xe lấy đà rồi mới phanh. Với xe số, về số thấp (thường là số hai hoặc số một tuỳ độ dốc) để máy giữ xe lại; với xe tay ga, không có phanh bằng máy đáng kể nên càng phải kiểm soát tốc độ từ đầu.
Dùng cả hai phanh theo nhịp: bóp vừa đủ để giảm tốc, nhả ra một chút, bóp lại. Phanh sau gánh nhiều hơn trên dốc có cát hay sỏi; phanh trước hiệu quả hơn nhưng phải nhẹ tay, nhất là khi xe nghiêng ở khúc cua.
Tuyệt đối không tắt máy thả trôi xuống dốc để "tiết kiệm xăng". Một số xe khi tắt máy mất trợ lực, mất khả năng hãm bằng máy, và bạn mất luôn khả năng tăng ga để thoát tình huống.
Cát ở chân dốc hay ở khúc cua giữa dốc là tổ hợp nguy hiểm: xe đang nhanh, phải phanh, đường lại trơn. Nhìn xa, giảm tốc trước. Kỹ năng xử lý cát có bài riêng trên trang.
Chở người khi lên xuống dốc
Người ngồi sau ảnh hưởng nhiều tới cân bằng xe trên dốc, hơn hẳn trên đường bằng.
- Lên dốc: người ngồi sau ngồi sát, hơi nghiêng về trước theo người lái, tay ôm eo hoặc nắm tay dắt.
- Xuống dốc: người ngồi sau tì nhẹ tay lên bình xăng, đùi hoặc vai người lái để không trượt dồn về phía trước; dồn hết trọng lượng lên lưng người lái làm người lái khó cầm lái.
- Không cử động mạnh, không ngoái lại chụp ảnh khi đang lên xuống dốc.
- Người ngồi sau có quyền yêu cầu xuống đi bộ bất cứ lúc nào thấy sợ.
- Trẻ nhỏ ngồi giữa người lái và người lớn ngồi sau, hoặc không chở trẻ lên những dốc khó; chi tiết ở bài chở trẻ em bằng xe máy của trang.
Nếu dốc có đoạn mà người lái không chắc, cách an toàn nhất là để người ngồi sau đi bộ đoạn đó, người lái lên một mình, chờ ở chỗ bằng phía trên.
Dừng và đỗ xe trên dốc
Ở các điểm trên cao, bãi đỗ có thể nhỏ, có chỗ là mặt dốc. Đỗ xe trên dốc, quay đầu xe theo hướng dễ dắt ra, gạt chân chống giữa nếu mặt đường cho phép, vì chân chống bên dễ làm xe đổ khi mặt đất nghiêng về phía ngược lại. Xe số có thể để về số một sau khi tắt máy để bánh không lăn.
Gió trên đỉnh đồi mạnh hơn ở dưới. Xe đỗ ngang hướng gió, chống chân bên, có thể bị gió quật đổ. Chọn chỗ khuất sau tường, gốc cây, đỗ xe đầu hướng vào gió.
Không đỗ xe chắn lối đi hẹp, lối lên bậc, lối của người dân và xe phục vụ. Ở những điểm có người coi xe hay khu vực đỗ quy định, đỗ đúng chỗ. Chuyện đỗ xe ở điểm ngắm cảnh có bài riêng trên trang.
Khi quay xe xuống dốc, tắt máy dắt xe quay đầu ở chỗ bằng nếu có thể. Quay đầu xe khi đang ngồi trên xe ở mặt dốc hẹp là lúc dễ đổ xe nhất.
Dốc có người đi bộ, người đi lễ và xe ngược chiều
Những con dốc dẫn lên các điểm cao trên đảo không chỉ có khách đi xe máy. Người dân, người đi lễ chùa, gia đình có người già và trẻ nhỏ đi bộ lên xuống, nhất là vào sáng sớm, ngày rằm, mùng một và dịp lễ. Đường hẹp, người đi bộ có thể đi giữa đường vì mép đường dốc hay có sỏi.
Lên dốc gặp người đi bộ phía trước: giảm ga từ xa, bấm còi nhẹ một tiếng, chờ họ tránh rồi mới vượt chậm. Không rồ ga vượt sát. Xuống dốc gặp người đi bộ thì khó hơn vì xe đang trôi: đó là lý do phải chạy chậm từ đỉnh, đủ chậm để dừng hẳn khi cần.
Gặp xe ngược chiều ở đoạn hẹp, xe nào đang ở chỗ rộng hơn thì dừng nhường. Đừng cả hai cùng cố len qua ở chỗ hẹp nhất. Khi dừng nhường trên dốc, tấp sát vào phía an toàn, giữ chặt phanh, chờ xe kia qua hẳn rồi mới khởi hành lại theo cách đã nói ở trên.
Vào những ngày đông người, cân nhắc đỗ xe ở chân dốc và đi bộ lên. Vừa đỡ căng thẳng khi lái, vừa đỡ góp thêm một chiếc xe vào con đường đã chật.
Trước và sau một con dốc dài
Vài thao tác nhỏ trước và sau giúp xe và người đều ổn.
- Trước: kiểm phanh bằng cách bóp thử ở đoạn bằng; phanh phải ăn chắc.
- Trước: uống nước, chỉnh mũ, buộc gọn đồ treo trên xe.
- Trước: thống nhất với người ngồi sau đoạn nào họ sẽ xuống đi bộ nếu thấy dốc.
- Sau khi lên: đỗ xe nghỉ máy vài phút nếu thấy máy nóng, nhất là xe tay ga chở hai người.
- Sau khi xuống: bóp thử phanh ở đoạn bằng; nếu thấy phanh kém, có mùi khét, dừng cho phanh nguội.
- Sau khi xuống: kiểm lốp có bị đá nhọn ghim vào không, nhất là khi dốc có sỏi.
Những bước này tốn không tới vài phút, và giúp bạn phát hiện sớm một chiếc phanh mòn hay lốp non trước khi nó trở thành vấn đề ở con dốc tiếp theo. Nếu thấy điều gì bất thường, gọi người cho thuê ngay khi còn ở chỗ bằng, an toàn, đừng cố chạy tiếp lên một con dốc khác rồi mới tính. Người cho thuê thường muốn biết sớm để đổi xe cho bạn, hơn là phải đi kéo một chiếc xe hỏng phanh từ lưng chừng dốc.
Câu hỏi thường gặp
Xe tay ga đời cũ có lên được các dốc trên đảo không?
Phần lớn đoạn dốc dẫn lên các điểm quen thuộc đều có xe tay ga lên được khi chở một người. Xe yếu, chở hai người nặng, dốc dài thì có thể đuối. Khi đó để người ngồi sau xuống đi bộ đoạn dốc nhất là cách đơn giản và an toàn.
Phanh có mùi khét sau khi xuống dốc là sao?
Có thể phanh đã nóng do bóp liên tục. Dừng ở chỗ bằng, an toàn, để phanh nguội một lúc trước khi đi tiếp, không dội nước lạnh vào phanh nóng. Lần sau xuống dốc, chạy chậm từ đầu và phanh theo nhịp. Nếu phanh vẫn kém sau khi nguội, gọi người cho thuê.
Có nên lên dốc vào buổi trưa không?
Không cấm, nhưng trưa nắng gắt, mặt đường nóng, người lái mệt và dễ mất tập trung, xe cũng nóng máy hơn. Sáng sớm hay chiều muộn dễ chịu hơn cho cả người và xe, và ánh sáng cũng đẹp hơn khi lên các điểm cao.
Xe chết máy giữa dốc thì làm gì?
Bóp chặt cả hai phanh, chống chân. Nếu là xe số, về số một hoặc số mo tuỳ cách khởi động. Khởi động lại khi đang giữ phanh. Nếu không nổ, dắt xe về chỗ bằng hoặc để người ngồi sau xuống, rồi gọi người cho thuê; không để xe tự lăn ngược.
Có nên chở người lớn tuổi lên các điểm cao bằng xe máy?
Tuỳ sức khoẻ và độ dốc. Người lớn tuổi ngồi sau trên dốc dễ mỏi và mất thăng bằng. Cân nhắc nhờ người địa phương chở bằng xe phù hợp, hoặc dừng ở điểm thấp hơn để ngắm. Những điểm cuối là bậc thang dài nên hỏi bác sĩ nếu có bệnh tim mạch hay khớp.