Chụp ảnh người dân trên đảo Phú Quý, nhất là ngư dân đang làm việc, cần ba điều: xin phép trước khi chụp cận mặt (một câu hỏi hoặc một cử chỉ chỉ vào máy là đủ), chấp nhận lời từ chối, và đứng ở chỗ không cản lối đi, không đứng lên đồ nghề; khi người ta đang vội chuyển cá, gỡ lưới, sửa máy thì chụp dáng từ xa hoặc cất máy.
Bến thuyền buổi sáng, sân phơi mực, xóm chài lúc chiều là những cảnh rất hút người cầm máy. Nhưng với người đảo, đó là giờ làm việc căng nhất trong ngày: cá phải lên kịp đá, hàng phải kịp xe, lưới phải kịp gỡ. Một người khách đứng chắn lối với chiếc máy ảnh có thể trở thành phiền toái thật sự.
Bài này nói về cách cư xử và kỹ thuật chụp người; phép ứng xử chung khi thăm đảo, dự lễ, vào di tích đã có bài riêng, xem thêm trên phuquy.org.
Vì sao phải xin phép, kể cả ở nơi công cộng
Người đang làm việc không phải là cảnh trí. Một bà cụ đang lựa cá, một thanh niên đang vác thùng đá, một đứa trẻ đang chơi trên cát đều có quyền không muốn bị chụp cận mặt và bị đăng lên mạng. Bộ luật Dân sự hiện hành có quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình: việc sử dụng hình ảnh của người khác, nhất là cho mục đích thương mại, nhìn chung cần sự đồng ý của họ. Chi tiết các trường hợp ngoại lệ là chuyện của luật sư; với người du lịch, nguyên tắc đơn giản là hỏi trước.
Ngoài chuyện luật, còn chuyện tình người. Ở một đảo nhỏ, ai cũng biết ai. Một tấm ảnh chú thích kiểu thương hại ("cuộc sống vất vả nơi đảo xa") hay chế giễu, khi được chia sẻ rộng, có thể khiến người trong ảnh khó xử với hàng xóm. Nhiều người dân không phản đối ảnh, họ chỉ không muốn bị biến thành biểu tượng cho câu chuyện mà người chụp tự nghĩ ra.
Xin phép cũng giúp ảnh đẹp hơn. Người đã gật đầu sẽ bớt gượng, bớt quay mặt đi, đôi khi còn chỉ cho bạn góc đẹp hay giải thích việc họ đang làm. Ảnh có được từ một cuộc trò chuyện ngắn thường có hồn hơn ảnh chụp lén.
Xin phép thế nào cho tự nhiên
Không cần câu nói dài. Quan trọng là thái độ và thời điểm: hỏi lúc người ta rảnh tay, không hỏi lúc đang bê vác.
- Chào trước, cười, hỏi một câu về việc họ đang làm. Đừng mở đầu bằng việc giơ máy lên.
- Chỉ vào máy ảnh và hỏi ngắn: có thể chụp một tấm không. Với người lớn tuổi, nói chậm, rõ.
- Nếu họ lắc đầu, xua tay hay quay đi, cảm ơn và đi tiếp, không nài, không chụp lén sau lưng.
- Nếu họ đồng ý, chụp nhanh vài tấm, không bắt tạo dáng lâu, không kéo họ ra khỏi việc đang làm.
- Cho họ xem lại ảnh trên màn hình. Nhiều người thích được xem và đó là cách cảm ơn đơn giản.
- Nếu hứa gửi ảnh, hãy gửi thật: xin cách liên lạc hoặc nhờ chủ nhà nơi bạn ở chuyển giúp.
Với trẻ em, luôn hỏi cha mẹ hoặc người lớn đang trông. Không chụp trẻ đang tắm, không mặc đồ, kể cả khi trẻ vô tư chạy tới ống kính.
Ở bến thuyền và sân phơi: nên và không nên
Bến thuyền, cảng cá, sân phơi là chỗ làm việc. Những việc dưới đây giúp bạn chụp được mà vẫn được đón nhận.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Đứng sát mép, sau lưng dòng người khiêng vác | Đứng giữa lối đi từ thuyền lên bờ |
| Dùng ống tele chụp từ xa khi mọi người đang bận | Đi sát vào mặt người đang làm để chụp góc rộng |
| Hỏi trước khi bước lên cầu tàu, lên thuyền | Tự ý leo lên thuyền, ngồi lên mạn thuyền để chụp |
| Bước qua lưới, dây, rổ cá cẩn thận | Giẫm lên lưới, lên cá phơi, lên đồ nghề bày trên bến |
| Tắt tiếng màn trập, không dùng đèn flash | Bật flash vào mặt người làm việc lúc trời còn tối |
| Cất máy khi thấy không khí căng, có tranh cãi | Chĩa máy vào những lúc mua bán, cân hàng, có va chạm |
Ở sân phơi mực, phơi cá, đừng chạm vào hàng, đừng đặt balô lên giàn phơi. Đó là hàng hoá của người ta, cũng là đồ ăn của người khác. Nếu muốn chụp cận, hỏi chủ sân trước.
Một mẹo nhỏ: mua một ít hàng, uống một ly nước ở quán gần bến, ngồi lại một lúc. Khi người ta đã thấy bạn ở đó mà không làm phiền, máy ảnh trên tay bạn cũng bớt "lạ" đi.
Chọn khoảnh khắc: chờ chứ không dàn dựng
Ảnh người đẹp nhất trong làng biển thường là ảnh có động tác: hai tay đang gỡ lưới, đôi vai đang gánh rổ, bàn tay đang xẻ mực, bước chân trên cát ướt. Muốn có những khoảnh khắc đó, bạn cần quan sát nhịp việc vài phút trước khi giơ máy. Nhịp lặp lại: cá được chuyển từ thuyền lên theo từng đợt, lưới được kéo theo từng đoạn. Biết nhịp rồi, bạn đứng sẵn ở chỗ đẹp, chờ động tác tiếp theo.
Đừng dàn dựng. Nhờ người ta "làm lại" một động tác hay đứng yên tạo dáng cạnh chiếc thuyền là lấy mất thời gian làm việc của họ và thường ra ảnh giả. Nếu thật sự muốn một tấm chân dung, hỏi lúc họ đã xong việc, đang nghỉ, đang ngồi uống nước.
Ảnh không thấy mặt nhiều khi kể chuyện tốt hơn ảnh cận mặt: một dáng người nghiêng nhìn ra biển, đôi tay chai sạn cầm con dao xẻ cá, hàng nón lá cúi trên rổ cá. Kiểu ảnh này cũng ít xâm phạm hơn, hợp với người không quen xin phép.
Kỹ thuật cho ảnh người trong ánh sáng làng biển
Ánh sáng sớm là bạn. Bến thuyền đông nhất lúc sáng sớm, nắng xiên ấm, bóng đổ dài. Đứng chếch so với hướng mặt trời để mặt người không bị nheo mắt và không cháy sáng.
Tốc độ đủ nhanh. Người đang làm việc chuyển động liên tục. Giữ tốc độ từ khoảng 1/250 giây trở lên cho tay chân nét, tăng ISO nếu cần; nhiễu nhẹ còn hơn ảnh nhoè.
Tele để giữ khoảng cách. Ống tele tầm trung cho phép chụp cận mà không bước vào không gian của người ta. Điện thoại có ống tele 2x hay 3x cũng đủ cho phần lớn tình huống.
Góc rộng chỉ khi đã quen. Chụp góc rộng cận cảnh tạo cảm giác "ở trong" sự kiện, nhưng đòi bạn đứng rất gần. Chỉ làm khi người ta đã biết bạn và vui vẻ cho phép.
Lấy nét vào mắt hoặc vào tay. Ảnh chân dung lấy nét mắt; ảnh động tác lấy nét vào bàn tay và vật đang cầm. Lệch nét một chút ra sau là ảnh hỏng.
Ở chợ, quán ăn và hàng nước
Chợ đảo buổi sáng là nơi đầy màu sắc: rổ cá, mẹt rau từ đất liền mới về, những cuộc trả giá rôm rả. Nhưng chợ cũng là nơi người ta buôn bán, cân đo, tính tiền, và không ai thích bị chĩa máy vào lúc đang đếm tiền hay cãi giá. Chụp chợ đẹp nhất là chụp cảnh rộng từ một góc đứng yên, hoặc chụp chi tiết hàng hoá sau khi đã mua một thứ gì đó và hỏi người bán.
Ở quán ăn, hàng nước ven biển, người ngồi bàn bên cạnh là khách như bạn, đang nghỉ ngơi. Chụp món ăn, chụp bạn đồng hành thì thoải mái, nhưng tránh để người lạ ở bàn bên lọt vào khung rõ mặt. Bếp của quán là chỗ làm việc nóng và chật; muốn chụp người đứng bếp, hỏi trước và chụp nhanh.
Một cách tiếp cận dễ chịu cho cả hai bên là "chụp đồ vật kể chuyện người": chiếc nón lá treo trên vách, đôi ủng cao su để trước cửa, chiếc xe đạp chở thùng cá dựng bên tường, dãy rổ úp trên sân. Những tấm như vậy không cần xin phép ai mà vẫn nói được nhiều về nhịp sống ở đảo.
Nếu chụp đồ vật trong sân nhà người ta, đứng ở ngoài cổng, không bước vào khi chưa được mời. Sân nhà ở làng biển thường mở, không rào kín, nhưng vẫn là nhà riêng.
Chụp người già và trẻ em
Người cao tuổi trong làng biển thường có những gương mặt khiến người chụp muốn giơ máy ngay. Hãy nhớ đó là ông bà của một gia đình, không phải "nhân vật". Trò chuyện trước, hỏi han, rồi mới hỏi chuyện chụp ảnh. Nhiều cụ ngại vì nghĩ mình ăn mặc không chỉnh tề; cho họ thời gian chỉnh lại áo, hoặc gợi ý chụp dáng nhìn ra biển thay vì nhìn thẳng ống kính.
Trẻ em trên đảo thường vô tư, hay chạy theo người lạ có máy ảnh. Chụp trẻ chơi đùa từ xa trong khung cảnh rộng là ổn; chụp cận mặt thì phải có sự đồng ý của người lớn. Nếu trẻ tự tạo dáng, làm mặt hề trước ống kính, chụp một hai tấm cho vui, cho trẻ xem rồi thôi; đừng biến buổi chiều của trẻ thành buổi chụp hình kéo dài. Không cho trẻ kẹo, tiền để đổi lấy ảnh; việc này dạy trẻ thói quen không tốt và gây khó chịu cho phụ huynh.
Khi đăng ảnh có trẻ em, cân nhắc không để lộ mặt rõ, không ghi tên, không ghi vị trí nhà. Một đảo nhỏ, một tấm ảnh kèm chú thích chi tiết là đủ để người lạ tìm ra đứa trẻ.
Đăng ảnh lên mạng: phần việc sau buổi chụp
Chú thích ảnh bằng mô tả trung tính: người ta đang làm gì, ở đâu chung chung, lúc nào. Tránh chú thích thương hại, chế giễu, hoặc dựng chuyện về cuộc đời người trong ảnh mà bạn không hề biết. Nếu ai đó trong ảnh hoặc người nhà họ đề nghị gỡ ảnh, hãy gỡ, không tranh cãi.
Không dùng ảnh người dân cho mục đích quảng cáo, bán hàng, làm bìa sản phẩm khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản. Đây là chỗ mà quy định về quyền hình ảnh trở nên rất cụ thể; nếu định dùng ảnh vào việc kinh doanh, hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Lễ hội làng biển, lễ cầu ngư hay các nghi lễ tại di tích là dịp đông người và nhiều khoảnh khắc đẹp. Nhưng đó cũng là dịp trang nghiêm với người địa phương: hỏi ban tổ chức chỗ đứng, không chen vào hàng nghi thức, không trèo lên chỗ cao trong khuôn viên. Nội dung lễ hội và phép ứng xử khi dự lễ, xem thêm trên phuquy.org.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh đám đông ở chợ, bến có cần xin phép từng người không?
Với ảnh toàn cảnh, đám đông ở nơi công cộng, người du lịch thường không xin phép từng người. Khi chụp cận một người cụ thể, nhất là để đăng hoặc dùng sau này, nên xin phép. Nếu ai đó ra hiệu không muốn bị chụp, tôn trọng ngay, kể cả khi bạn chỉ đang chụp cảnh rộng.
Có nên trả tiền cho người được chụp không?
Không nên tạo thói quen trả tiền đổi ảnh, nhất là với trẻ em. Cách cảm ơn tốt hơn là mua hàng của họ, gửi lại ảnh đẹp, hoặc dành chút thời gian trò chuyện. Nếu chụp cho mục đích thương mại thì là chuyện thoả thuận riêng, cần rõ ràng từ đầu.
Ngư dân có ngại bị chụp không?
Tuỳ người và tuỳ lúc. Nhiều người vui vẻ khi được hỏi, nhất là lúc đã xong việc. Lúc đang chuyển cá, sửa máy, gỡ lưới gấp thì đừng làm phiền. Đứng xa chụp dáng, không chĩa máy thẳng vào mặt, là cách an toàn khi chưa quen.
Có được chụp ảnh trong cảng cá, trên tàu không?
Cảng và tàu là nơi làm việc, có thể có khu vực hạn chế. Hỏi người phụ trách hoặc chủ tàu trước khi vào sâu hay bước lên tàu. Không tự ý leo lên tàu đang neo, kể cả khi không thấy ai trên đó.
Chụp người dân bằng điện thoại có lịch sự hơn máy ảnh lớn không?
Điện thoại trông bớt "chuyên nghiệp" nên người được chụp thường bớt ngại. Nhưng lịch sự nằm ở cách hỏi và khoảng cách, không ở thiết bị. Chĩa điện thoại sát mặt người khác mà không hỏi cũng bất lịch sự như chĩa máy ảnh lớn.
Nếu đã lỡ chụp mà người ta không muốn thì làm gì?
Xin lỗi, cho họ xem ảnh và xoá ngay trước mặt họ. Không giải thích dài dòng hay tranh cãi về quyền chụp ảnh ở nơi công cộng. Một hành động tôn trọng nhỏ giữ được thiện cảm của cả xóm với những người khách đến sau.