Để chụp trời sao ở Phú Quý, hãy chọn đêm không trăng hoặc trăng đã lặn (quanh đầu và cuối tháng âm lịch), trời quang, xa đèn khu dân cư; đặt máy trên chân, ống góc rộng mở khẩu lớn nhất, ISO khoảng 1600–6400, phơi sáng khoảng 10–25 giây tuỳ tiêu cự, lấy nét tay vào một ngôi sao sáng và chụp RAW.
Đảo nhỏ giữa biển có lợi thế lớn: ra khỏi khu dân cư một đoạn là trời tối thật, chân trời mở cả bốn phía. Nhưng Phú Quý có một nét riêng mà người chụp sao nên biết trước: những đêm biển êm, đèn của các thuyền câu mực ngoài khơi sáng rực cả một dải chân trời. Đó có thể là phiền toái, cũng có thể là chi tiết làm ảnh của bạn khác mọi nơi.
Bài này đi vào kỹ thuật chụp; chọn chỗ ngắm sao trên đảo theo hướng và theo mùa, xem thêm trên phuquy.org.
Chọn đêm: trăng, mây và mùa Ngân Hà
Trăng là yếu tố quyết định số một. Trăng tròn sáng tới mức xoá gần hết các sao mờ và toàn bộ dải Ngân Hà. Thời điểm tốt là quãng vài ngày quanh mùng một âm lịch, hoặc những đêm trăng lặn sớm (đầu tháng) hay mọc muộn (cuối tháng). Xem giờ trăng mọc, trăng lặn trên ứng dụng thiên văn, rồi tính khoảng trời tối thật.
Phần sáng nhất của dải Ngân Hà, vùng lõi hướng về tâm thiên hà, nằm ở phía nam bầu trời và chỉ thấy được trong một phần của năm. Ở vĩ độ như Phú Quý, lõi Ngân Hà bắt đầu thấy vào gần sáng từ khoảng đầu năm, lên dần sớm hơn qua các tháng, tới giữa năm thì thấy được ngay từ đầu buổi tối, rồi tới cuối năm thì lặn sớm sau hoàng hôn và gần như khuất hẳn. Dùng ứng dụng thiên văn để xem chính xác lõi Ngân Hà lên lúc nào, ở hướng nào vào ngày bạn đi.
Mây là biến số khó đoán nhất. Mùa mưa có những đêm quang sau cơn mưa chiều, không khí rất trong; mùa gió có những đêm trời sạch nhưng gió làm rung chân máy. Đừng đặt cả chuyến đi vào một đêm chụp sao; hãy coi đó là phần thưởng nếu trời cho, và có sẵn kế hoạch cho mỗi đêm quang.
Đèn thuyền câu mực: vấn đề hay chất liệu
Nghề câu mực dùng đèn công suất lớn để dụ mực. Từ trên đảo nhìn ra, những đêm thuyền ra khơi đông, chân trời có thể sáng trắng hoặc vàng thành một vệt dài, hắt ánh sáng lên mây thấp. Ánh sáng này làm trời gần chân trời sáng hơn, che bớt các sao mờ ở góc thấp.
Có hai cách xử lý. Cách thứ nhất là né: chọn hướng chụp không có cụm đèn, hoặc đưa máy ngẩng cao hơn để vùng chân trời sáng nằm ngoài khung. Cách thứ hai là dùng nó làm chủ đề: một dải đèn thuyền lấp lánh ở chân trời, phía trên là Ngân Hà, phía trước là bóng đen gành đá. Ảnh như vậy kể được chuyện của một đảo nghề cá, khác hẳn ảnh sao ở sa mạc hay núi cao.
Khi đưa đèn thuyền vào khung, chụp bù trừ hoặc chụp thêm một tấm phơi sáng ngắn hơn cho vùng chân trời để khỏi cháy, rồi ghép khi hậu kỳ. Đèn thuyền cũng di chuyển và nhấp nháy theo sóng; phơi sáng dài sẽ thấy chúng kéo thành vệt ngắn, điều này bình thường.
Thông số khởi đầu cho máy ảnh rời
Các con số dưới đây là điểm bắt đầu cho trời tối không trăng; chụp thử một tấm, phóng to xem rồi điều chỉnh. Mỗi máy có mức nhiễu khác nhau ở cùng ISO.
| Thông số | Giá trị khởi đầu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ống kính | Góc rộng, khẩu lớn khoảng f/2.8 hoặc lớn hơn | Khẩu càng lớn càng thu nhiều sáng |
| Khẩu độ | Mở lớn nhất hoặc khép nhẹ một nấc | Khép nhẹ giúp sao ở góc ảnh đỡ méo |
| ISO | Khoảng 1600 tới 6400 | Máy cảm biến lớn chịu ISO cao tốt hơn |
| Tốc độ | Khoảng 10 tới 25 giây | Lâu quá sao sẽ kéo thành vệt |
| Cân bằng trắng | Cố định, khoảng 3800 tới 4500K | Trời đêm xanh tự nhiên, không ám vàng |
| Định dạng | RAW | Cần để giảm nhiễu và chỉnh màu |
| Lấy nét | Tay, phóng to vào một sao sáng | Không để máy tự lấy nét |
Để sao không kéo thành vệt, có một quy tắc nhẩm quen thuộc: lấy 500 chia cho tiêu cự tương đương khổ đầy đủ, ra số giây tối đa. Ví dụ giả định với ống 20mm trên máy khổ đầy đủ: khoảng 25 giây. Máy cảm biến nhỏ phải nhân tiêu cự với hệ số cắt trước khi chia. Với máy có độ phân giải cao, quy tắc này hơi dễ dãi; giảm thêm vài giây nếu phóng to thấy sao bị dài.
Lấy nét trong bóng tối
Đây là bước làm hỏng nhiều đêm chụp sao nhất. Vạch vô cực trên ống kính thường không chính xác, nên đừng vặn hết cỡ rồi bấm.
- Chuyển ống kính và máy sang lấy nét tay, tắt chống rung nếu máy đặt trên chân.
- Bật màn hình ngắm trực tiếp, hướng máy vào ngôi sao sáng nhất hoặc một hành tinh đang thấy trên trời.
- Phóng to màn hình ngắm tối đa vào ngôi sao đó.
- Vặn vòng lấy nét từ từ cho tới khi ngôi sao nhỏ và sắc nhất.
- Dán một miếng băng dính nhỏ giữ vòng lấy nét để không bị chạm lệch khi di chuyển.
- Chụp thử một tấm, phóng to kiểm tra; nếu sao có quầng hoặc hình giọt nước, chỉnh lại.
Nếu có một ngọn đèn xa ở đường chân trời, như ngọn đèn hải đăng hoặc đèn thuyền, cũng có thể dùng nó làm điểm lấy nét vì nó đủ xa để coi như ở vô cực.
Chụp sao bằng điện thoại
Một số điện thoại đời mới có chế độ ban đêm kéo dài hoặc chế độ thiên văn: khi máy nhận ra mình đang đặt cố định, nó chụp liên tục trong khoảng vài chục giây tới vài phút rồi ghép lại, giảm nhiễu đáng kể. Kết quả chưa bằng máy ảnh rời có ống khẩu lớn, nhưng đủ để thấy rõ trời sao và đôi khi cả dải Ngân Hà mờ.
Điều kiện bắt buộc là máy phải đứng yên tuyệt đối: dùng chân máy nhỏ có kẹp điện thoại, hoặc kê thật chắc lên đá, lên balô, và đặt hẹn giờ để ngón tay không làm rung. Dùng ống kính chính, không dùng ống góc siêu rộng hay tele vì chúng thường kém hơn trong tối. Tắt đèn flash, giảm độ sáng màn hình để mắt bạn và người xung quanh không bị chói.
Nếu máy cho chế độ chuyên nghiệp, có thể đặt tay: ISO cao, tốc độ dài nhất máy cho phép, lấy nét về vô cực, lưu RAW. Hãy thử vài tổ hợp ngay trên đảo vào đêm đầu tiên, để những đêm sau biết máy mình làm được tới đâu.
Tiền cảnh và vệt sao
Bóng đen làm khung. Một hàng trụ điện gió trên đồi, một mỏm đá, một mái nhà thấp, một chiếc thuyền neo cho ảnh sao có điểm tựa. Đặt chúng ở phần dưới khung, để trời chiếm phần lớn.
Đèn trên trụ điện gió. Các công trình cao thường có đèn tín hiệu nhấp nháy để báo cho phương tiện bay. Trong ảnh phơi sáng dài, đèn này có thể thành chấm đỏ hoặc vệt sáng. Chụp nhiều tấm, chọn tấm đèn tắt, hoặc chấp nhận nó như một chi tiết.
Rọi sáng tiền cảnh nhẹ tay. Một chút ánh đèn pin mờ quét qua đá trong vài giây có thể làm hiện chi tiết tiền cảnh. Nhẹ thôi, và tuyệt đối không rọi vào nhà dân, thuyền đang neo hay các khu vực có người canh gác.
Vệt sao. Chụp liên tục vài chục tới vài trăm tấm cùng thông số trên chân máy, rồi ghép bằng phần mềm, bạn sẽ có các vệt sao tròn. Ở vĩ độ của Phú Quý, sao Bắc Cực nằm khá thấp trên chân trời phía bắc, nên tâm các vòng tròn sát mặt biển, các vệt sao phía đông và tây gần như là những đường xiên.
Bảo vệ pin. Chụp vệt sao tốn pin và thời gian. Mang pin dự phòng, giữ pin trong túi áo cho ấm, và bật chế độ tiết kiệm màn hình.
Hậu kỳ ảnh sao: ba bước cơ bản
Ảnh sao vừa chụp xong thường trông xám, nhiều nhiễu và ám màu. Đó là bình thường, vì tệp RAW chưa được xử lý. Bước thứ nhất là chỉnh cân bằng trắng: kéo về phía xanh lạnh cho tới khi nền trời trông tự nhiên, không ám vàng hay tím. Bước thứ hai là tăng tương phản vừa phải và kéo vùng tối xuống để nền trời sẫm lại, dải Ngân Hà nổi lên. Bước thứ ba là giảm nhiễu: giảm nhiễu màu mạnh tay, giảm nhiễu sáng nhẹ tay để sao không bị xoá.
Nếu chụp nhiều tấm liên tiếp cùng thông số, phần mềm ghép chồng ảnh sẽ lấy trung bình các tấm, giảm nhiễu rõ rệt mà vẫn giữ chi tiết sao. Đây là kỹ thuật mà người chụp thiên văn nghiệp dư dùng rất phổ biến; nhiều ứng dụng trên máy tính và cả điện thoại làm được.
Đừng đẩy màu quá tay. Ảnh Ngân Hà tím rực, xanh lét trên mạng phần nhiều đã được chỉnh rất mạnh. Một bức ảnh sao có nền trời xanh thẫm, dải sáng nhạt, bóng đen tiền cảnh rõ nét và một chút ánh đèn thuyền xa thường bền hơn, xem lại sau nhiều năm vẫn thấy thật.
Đi chụp ban đêm: an toàn và ứng xử
Đảo có những khu vực quân sự, trạm ra đa và công trình có rào chắn. Ban đêm khó nhận ra ranh giới, nên chọn chỗ chụp từ ban ngày, ở nơi công cộng như ven đường, bãi biển, chỗ ngắm cảnh quen thuộc. Thấy biển cấm vào hay rào chắn thì không vượt qua, và không chĩa đèn hay máy vào các khu vực đó.
Đường quanh đảo ban đêm vắng, có chỗ không đèn, có cát phủ, có gia súc hoặc chó thả rông. Chạy xe chậm, bật đèn, và đi theo nhóm. Mang áo khoác mỏng, thuốc chống muỗi, nước uống. Dùng đèn đỏ hoặc đèn rất mờ để giữ mắt quen bóng tối và không làm phiền người khác cùng chụp.
Nếu chụp gần khu dân cư, giữ yên lặng; người làng biển nhiều nhà dậy rất sớm hoặc có người vừa đi biển về đang nghỉ. Báo cho người ở cùng biết bạn đi đâu và mấy giờ về. Chụp xong, mang hết rác về, kể cả miếng băng dính nhỏ và vỏ pin.
Câu hỏi thường gặp
Mắt thường có thấy dải Ngân Hà ở Phú Quý không?
Vào đêm không trăng, trời quang, ở chỗ xa đèn và vào đúng mùa, mắt đã quen tối khoảng hai mươi phút có thể thấy dải Ngân Hà như một vệt mây mờ. Ảnh chụp phơi sáng dài sẽ thấy rõ hơn nhiều so với mắt thường, nên đừng thất vọng nếu ngoài trời chỉ thấy mờ nhạt.
ISO cao có làm ảnh bị nhiễu không?
Có, nhưng nhiễu do ISO cao thường dễ xử lý hơn nhiễu do ảnh thiếu sáng rồi kéo sáng khi hậu kỳ. Với ảnh sao, ưu tiên thu đủ sáng: mở khẩu lớn, phơi đủ lâu trong giới hạn sao không kéo vệt, rồi chọn ISO phù hợp. Ghép nhiều tấm cũng giúp giảm nhiễu đáng kể.
Có cần máy ảnh đắt tiền để chụp sao không?
Không bắt buộc. Một máy ảnh rời đời cũ có ống góc rộng khẩu lớn đã chụp được trời sao đẹp. Điều quan trọng hơn là đêm tối thật, chân máy chắc và lấy nét đúng. Điện thoại đời mới cũng làm được ở mức chia sẻ.
Vì sao ảnh sao bị ám màu cam ở chân trời?
Do ánh đèn từ khu dân cư, từ thuyền câu mực ngoài khơi, hoặc từ đất liền phản chiếu lên mây. Có thể đổi hướng chụp, ngẩng máy cao hơn, hoặc giảm nhiệt màu khi chỉnh ảnh. Đôi khi giữ lại một chút ánh cam lại làm ảnh có cảm giác thật hơn.
Đêm nào trong tháng âm lịch hợp nhất để chụp sao?
Quanh mùng một âm lịch, khi trăng gần như không xuất hiện ban đêm. Vài ngày đầu tháng trăng lặn sớm sau hoàng hôn; vài ngày cuối tháng trăng mọc muộn gần sáng. Nên xem cụ thể giờ trăng mọc, lặn cho ngày bạn đi để biết khoảng tối thật.
Chụp sao có được dùng flycam không?
Bay ban đêm và bay gần khu vực quân sự, công trình quan trọng là những trường hợp quy định rất chặt. Trên đảo có nhiều khu vực hạn chế. Muốn bay, phải tìm hiểu quy định hiện hành và xin phép theo đúng thủ tục; bài về flycam trong chuyên mục này nói rõ nguyên lý.