Khi đang chơi ngoài trời ở Phú Quý mà nghe tiếng sấm, bạn đã ở đủ gần để có thể bị sét đánh. Việc đúng là rời ngay khỏi những chỗ trống trải và cao — đỉnh đồi, bãi biển, gành đá, mặt nước, thuyền nhỏ, gốc cây đứng một mình — và vào trú trong nhà kiên cố hoặc ô tô kín mui. Chờ tới khi dông qua hẳn mới ra lại. Với gió mạnh, tránh gành đá, cây cao, mái tôn, và đừng cố chạy xe trong gió giật.
Bài này nói về những cơn dông, gió mạnh xảy ra trong lúc bạn đang ở trên đảo, đang đi vòng đảo, đang tắm biển hay ngoài hòn. Chuyện khí hậu theo mùa, mùa bão, đọc bản tin thời tiết biển, tàu tạm dừng khi nào đã có bài riêng trên phuquy.org — ở đây là việc phải làm trong mười lăm phút khi bầu trời đổi màu.
Phần lớn các cơn dông trên đảo đến nhanh và qua nhanh. Không cần sợ, chỉ cần biết trú đúng chỗ.
Vì sao trên đảo dông nguy hiểm hơn trong phố
Đảo nhỏ có nhiều không gian mở: đồi cỏ, bãi cát, gành đá, mặt biển. Ở những nơi này, bạn và cái xe máy nhiều khi là vật cao nhất trong một khoảng rộng. Trong phố, nhà cửa, cột điện, toà nhà cao hơn người rất nhiều, và luôn có chỗ trú cách vài bước chân; ngoài gành đá phía xa, chỗ trú gần nhất có thể cách vài cây số.
Trên biển, không có gì che chắn. Thuyền nhỏ không có cabin kín, người ngồi trên thuyền lại là điểm cao trên mặt nước. Người đang tắm, đang lặn ống thở gần như không nghe được tiếng sấm xa khi đầu đang dưới nước.
Gió cũng mạnh hơn khi không có gì cản. Một cơn dông có thể kéo theo gió giật đổi hướng đột ngột, làm sóng dâng nhanh ở chân gành, làm thuyền nhỏ chòng chành, làm xe máy loạng choạng trên đường ven biển. Cành phi lao gãy, mái tôn bay là những thứ người dân đảo đã quen tránh; khách thì chưa.
Cuối cùng là tâm lý của người đi chơi: đã thuê xe, đã ra tới điểm xa, đã chờ cả buổi để chụp hoàng hôn, nên ai cũng muốn nán thêm một chút. Chính vài phút nán lại ấy là lúc nguy hiểm nhất. Quy tắc đơn giản là quyết định về ngay khi thấy dấu hiệu đầu tiên, không chờ chắc chắn.
Nhận ra dông sắp tới
Mây đổi dạng. Những đám mây trắng dựng cao như tháp, chân mây chuyển xám đen, lan nhanh về phía mình. Ở đảo, bạn nhìn được rất xa ra biển, nên thường thấy mây dông từ sớm — tận dụng lợi thế đó.
Gió đổi. Gió đang đều bỗng lặng hẳn, hoặc đổi hướng, mát lạnh đột ngột. Đó thường là luồng gió đi trước cơn dông.
Mặt biển đổi màu. Mặt nước từ xanh trong chuyển xám, sóng bạc đầu xuất hiện ở xa, đường mưa trắng mờ trên mặt biển tiến về phía đảo.
Nghe sấm, thấy chớp. Nghe được sấm là ở trong tầm có thể bị sét. Đừng đợi mưa rơi mới tìm chỗ trú; sét có thể đánh trước khi mưa tới, và cả sau khi mưa đã ngớt.
Người địa phương thu dọn. Ngư dân kéo thuyền lên, chủ quán ven biển dọn bàn ghế, người dân gọi nhau vào nhà. Khi thấy những cảnh đó, hiểu rằng họ đã đọc được trời trước bạn.
Chỗ nguy hiểm và chỗ trú an toàn hơn khi có sét
Không có chỗ nào ngoài trời hoàn toàn an toàn khi có sét. Bảng dưới giúp bạn biết nên rời khỏi đâu và hướng về đâu.
| Nên rời ngay | Vì sao | Hướng về |
|---|---|---|
| Đỉnh đồi, bậc lên Núi Cấm, khu đồi điện gió, khu hải đăng ngoài trời | Chỗ cao, trống, gần vật cao | Xuống thấp, vào nhà kiên cố gần nhất |
| Bãi biển, gành đá | Trống trải, người là điểm cao; sóng dâng khi có gió | Vào quán, nhà dân, nhà nghỉ phía trong |
| Dưới nước: tắm, lặn, chèo | Không nghe sấm khi đầu dưới nước; nước dẫn điện | Lên bờ ngay khi thấy mây dông, nghe sấm |
| Thuyền nhỏ không cabin | Điểm cao trên mặt nước; sóng gió tăng nhanh | Về bờ sớm; nếu không kịp, ngồi thấp trong thuyền, mặc áo phao |
| Gốc cây đứng một mình, chòi trống, ô dù | Sét hay đánh vào vật cao đơn độc; chòi không tường không bảo vệ | Nhà có tường, mái kín |
| Trên xe máy giữa đường trống | Người ngồi xe là điểm cao; gió giật làm mất lái | Dừng lại, rời xe, vào nhà gần nhất |
Ô tô kín mui với cửa đóng kín cũng là chỗ trú tương đối an toàn khi có sét, nếu bạn đi xe ô tô. Xe máy, xe đạp thì không.
Trong nhà, tránh đứng sát cửa sổ mở, tránh dùng thiết bị nối dây điện, tránh tắm trong lúc sét đang đánh gần. Chờ một thời gian sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới ra ngoài lại.
Chuẩn bị từ sáng để không bị dông bắt bất ngờ
Phần lớn những lần bị dông bắt giữa đường là do buổi sáng trời đẹp, cả nhóm đi mà không mang gì phòng thân. Vài thói quen nhỏ giúp bạn chủ động hơn:
- Xem dự báo thời tiết cho khu vực đảo trước khi ra khỏi nhà, chú ý khả năng có dông trong ngày và gió mạnh trên biển; ứng dụng có ảnh mây, ảnh radar giúp bạn thấy vùng mưa đang di chuyển.
- Hỏi chủ chỗ ở một câu: hôm nay trời thế nào, chiều có hay mưa không. Người sống ở đảo đọc trời bằng kinh nghiệm nhiều năm.
- Mang áo mưa gọn nhẹ và túi chống nước cho điện thoại, giấy tờ, máy ảnh — kể cả khi trời đang nắng.
- Xếp những điểm xa, cao, trống trải vào buổi sáng; những điểm gần khu dân cư, có quán xá vào buổi chiều.
- Trên đường đi, để ý những chỗ có thể trú: quán nước, nhà dân, nhà văn hoá, trạm xăng. Nhớ vị trí của chúng khi đi qua.
- Đi nhóm thì thống nhất trước: khi trời chuyển dông, cả nhóm về đâu, gặp nhau ở đâu nếu bị tách ra.
- Sạc đầy điện thoại; khi dông đến, mất điện và mất sóng có thể xảy ra trong một lúc.
Chuẩn bị như vậy không làm chuyến đi kém vui; nó chỉ giúp một cơn dông chiều trở thành một kỷ niệm ngồi quán nhìn mưa, thay vì một cuộc chạy vội trên đường ven biển trong gió giật.
Nếu không kịp vào nhà
Đôi khi dông đến lúc bạn đang ở bờ đá xa, trên đường đồi vắng, không có ngôi nhà nào trong tầm. Khi đó, mục tiêu là giảm rủi ro chứ không thể loại bỏ: rời khỏi chỗ cao nhất, xuống chỗ thấp hơn nhưng không phải chỗ trũng đang đọng nước hay chỗ sóng hắt lên; tránh xa cây đơn độc, cột kim loại, hàng rào dây thép; tránh xa mép nước.
Đi nhóm thì tản ra một khoảng thay vì đứng túm tụm, để nếu có sự cố thì không phải tất cả cùng bị ảnh hưởng và còn người cứu giúp. Bỏ những vật dài như gậy chụp ảnh, cần câu, chân máy ảnh xuống đất. Đừng nằm sát xuống đất. Sau đó tiếp tục di chuyển về phía khu dân cư khi có khoảng ngớt, đừng đứng yên chờ ở chỗ trống.
Nếu ai đó bị sét đánh: người bị sét đánh không mang điện, bạn có thể chạm vào họ ngay để giúp. Gọi 115, kiểm tra thở, người đã học sơ cứu tiến hành hồi sức nếu cần. Đây là cấp cứu, không chờ.
Khi đang ở ngoài hòn hoặc trên thuyền
Chuyến ra Hòn Tranh hay một chuyến thuyền ngắm cảnh là lúc thời tiết xấu khó xử lý nhất. Cách làm đúng bắt đầu từ trước khi đi:
- Hỏi người lái thuyền về thời tiết trong ngày; họ quyết định có ra khơi hay không, và lời khuyên quay về sớm của họ cần được tôn trọng.
- Thống nhất giờ về từ đầu, chừa khoảng an toàn; buổi chiều mùa mưa dông hay đến, đừng ở lại hòn đến muộn.
- Trên hòn, cử một người để ý trời; thấy mây dông dựng ở chân trời là gọi cả nhóm lên bờ, thu dọn, chuẩn bị về.
- Mặc áo phao trước khi lên thuyền về, cất đồ vào túi chống nước, ngồi thấp, ngồi giữa thuyền.
- Nếu người lái thuyền quyết định chờ dông qua ở hòn rồi mới về, nghe theo; quãng chờ an toàn hơn băng qua sóng gió.
Chuyện chọn thuyền, hỏi người lái thuyền, lên xuống thuyền an toàn được viết kỹ ở danh mục Ra đảo nhỏ quanh Phú Quý của trang.
Gió mạnh: những chỗ nên tránh
Không phải lúc nào gió mạnh cũng đi kèm sấm sét. Những ngày gió mùa thổi mạnh, đảo vẫn nắng, vẫn đẹp, nhưng có vài chỗ nên tránh. Gành đá trong ngày gió lớn là nơi sóng có thể bất ngờ đánh cao hơn những con sóng trước; đứng chụp ảnh ở mép đá lúc đó là đánh cược với sóng. Bãi tắm hướng đón gió có sóng xô mạnh và dòng chảy khó đoán.
Trên đường, gió ngang thổi mạnh ở những đoạn ven biển trống, đặc biệt khi lên dốc hay qua đoạn không có hàng cây chắn. Đi chậm, hai tay giữ chắc tay lái, không chở đồ cồng kềnh, không mặc áo mưa dạng áo choàng bay phần phật. Gió giật quá mạnh thì dừng lại ở chỗ có che chắn chờ bớt.
Dưới hàng phi lao, gần mái tôn, gần biển quảng cáo, gần công trình đang xây là những chỗ dễ có vật rơi, bay khi gió giật. Chọn chỗ ngồi chờ có tường chắn, tránh đỗ xe dưới cây lớn.
Gió mạnh kéo dài nhiều ngày cũng là lúc tàu khách có thể ngừng chạy. Theo dõi thông tin tàu từ hãng tàu và chỗ ở; chuyện kẹt đảo và cách xoay xở xem thêm trên phuquy.org.
Biến ngày xấu trời thành ngày nghỉ
Dông chiều trên đảo nhiều khi chỉ kéo dài một lúc rồi tạnh, trời trong trở lại, hoàng hôn sau mưa còn đẹp hơn mọi ngày. Thay vì cố đi cho xong lịch, nên chừa vài khoảng trống trong lịch trình cho những cơn mưa: ngồi quán cà phê nhìn mưa tràn qua biển, ghé chợ, đọc sách ở chỗ ở, ngủ một giấc trưa dài.
Người đi đảo có kinh nghiệm thường xếp những hoạt động cần trời đẹp như ra hòn, lặn ngắm cá, chụp ảnh trên đồi vào buổi sáng, khi trời thường ổn định hơn; buổi chiều để cho những việc gần chỗ ở. Cách xếp này không chỉ an toàn hơn mà còn đỡ tiếc khi trời đổi.
Và khi trời đã quang, đừng vội lao ra gành đá hay xuống biển ngay: sóng sau dông còn lớn một lúc, đá ướt trơn hơn, nước có thể đục. Cho biển thêm chút thời gian để lắng lại.
Câu hỏi thường gặp
Nghe sấm xa có cần vào nhà ngay không?
Nên vào. Nghe được sấm nghĩa là bạn đã ở trong tầm có thể bị sét đánh, kể cả khi trời chưa mưa ở chỗ mình. Ở đảo, chỗ trú có thể cách xa, nên bắt đầu di chuyển ngay khi nghe sấm, đừng đợi mưa.
Đứng dưới gốc cây trú mưa dông có an toàn không?
Không. Cây đứng một mình là vật cao, sét hay đánh vào đó và có thể lan sang người đứng gần. Hãy tìm nhà có tường và mái kín; nếu không có, tránh xa cây đơn độc và chỗ trống cao.
Đang tắm biển thấy mây đen thì làm gì?
Lên bờ ngay, cả nhóm cùng lên, thu dọn đồ và vào chỗ trú kiên cố. Đầu ở dưới nước khó nghe tiếng sấm, nên người canh bờ cần quan sát trời và gọi mọi người lên sớm.
Đang chạy xe máy gặp dông thì nên dừng hay chạy tiếp?
Nếu gần khu dân cư, chạy chậm tới nhà gần nhất để trú. Nếu đang ở đoạn đường trống, gió giật mạnh, nên dừng xe ở chỗ có che chắn, rời xe, vào nhà gần nhất. Không trú dưới cây cao hay cạnh cột điện.
Người bị sét đánh có chạm vào được không?
Được. Người bị sét đánh không mang điện trên người. Hãy gọi 115 ngay, kiểm tra hơi thở, và người đã học sơ cứu tiến hành hồi sức nếu cần trong lúc chờ nhân viên y tế.
Ra Hòn Tranh buổi chiều có dễ gặp dông không?
Vào mùa mưa, dông hay xuất hiện vào buổi chiều, nên các chuyến ra hòn thường được khuyên đi sáng và về trước chiều. Hỏi người lái thuyền về thời tiết trong ngày và nghe theo quyết định của họ.