Bốn vết thương hay gặp nhất khi chơi biển ở Phú Quý là trầy xước do đá bazan, vết cắt do san hô, gai nhum (cầu gai) đâm vào chân và sứa chích. Nguyên tắc chung: ra khỏi nước, rửa thật sạch, lấy dị vật nông nếu làm được, giữ vết thương khô sạch và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng. Khó thở, sưng mặt, choáng, ngất sau khi bị chích là cấp cứu — gọi 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế.
Bài này viết cho người đi chơi: biết làm gì trong mười lăm phút đầu, biết bỏ những mẹo truyền miệng không có tác dụng, và biết khi nào chuyện nhỏ đã thành chuyện phải đi khám. Đây là kiến thức sơ cứu phổ thông, không thay cho chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế.
Bài "Bãi Nhỏ và các bãi tắm" trên phuquy.org đã nói về cách nhận ra bãi tắm ổn và tránh dòng chảy; ở đây chỉ bàn chuyện khi đã lỡ bị thương.
Vì sao vết thương biển hay nhiễm trùng
Nước biển trông trong nhưng không vô trùng. Rạn san hô, đá có rêu, bãi cát gần bến thuyền đều có vi khuẩn sống tự nhiên. Một vết xước trên đá, nếu để nguyên cát và mảnh vụn bên trong rồi tiếp tục ngâm nước, đi dép ướt cả ngày, rất dễ sưng đỏ vào hôm sau.
Vết cắt do san hô còn khó hơn: cạnh san hô sắc và giòn, khi cứa vào da thường để lại những mảnh vụn rất nhỏ, kèm chất nhầy của sinh vật trên rạn. Vết thương nhìn nông mà lâu lành, có khi ngứa, rát kéo dài. Gai nhum giòn, dễ gãy trong da; gai còn sót gây đau âm ỉ và có thể làm viêm.
Thêm vào đó là điều kiện chuyến đi: bạn vẫn muốn tắm tiếp, lặn tiếp trong những ngày còn lại, chỗ ở có khi thiếu nước ngọt để rửa kỹ. Vì vậy cách xử lý đúng ngay từ đầu quan trọng hơn bất cứ loại thuốc bôi nào. Rửa sạch và giữ khô là hai việc làm nên khác biệt.
Người có bệnh tiểu đường, bệnh mạch máu, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần cẩn thận gấp đôi: vết thương nhỏ ở chân cũng nên được nhân viên y tế xem sớm, không đợi tới khi sưng.
Trầy xước do đá và vết cắt san hô
Hai loại này xử lý gần giống nhau; khác ở chỗ vết san hô cần rửa kỹ hơn vì hay có mảnh vụn.
- Lên bờ, ngồi xuống chỗ khô ráo. Nếu chảy máu, ép nhẹ bằng gạc sạch vài phút cho cầm.
- Rửa vết thương thật kỹ bằng nhiều nước sạch hoặc nước muối sinh lý, dội từ trên xuống để trôi cát và mảnh vụn.
- Nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt, dùng nhíp sạch gắp những mảnh nhỏ nhìn thấy được; không cố moi sâu.
- Sát khuẩn theo hướng dẫn của dược sĩ khi chuẩn bị túi thuốc; tránh chà mạnh làm tổn thương thêm.
- Băng lại bằng gạc sạch hoặc băng cá nhân chống nước nếu vết nhỏ; thay băng khi ướt hoặc bẩn.
- Hạn chế ngâm vết thương xuống biển trong một hai ngày đầu; nếu vẫn xuống nước, rửa lại bằng nước sạch ngay khi lên bờ.
- Theo dõi mỗi ngày: sưng, nóng, đỏ lan ra, đau tăng, chảy mủ, sốt là lúc phải đi khám.
Vết cắt sâu, há miệng rộng, chảy máu không cầm sau khi ép, vết thương ở mặt hay gần khớp, hoặc vết bẩn mà bạn không chắc đã được tiêm phòng uốn ván đầy đủ, đều nên đi khám trong ngày. Nhân viên y tế sẽ quyết định có cần khâu, cần tiêm phòng hay cần thuốc gì.
Một mẹo nhỏ của người hay đi biển: chụp ảnh vết thương mỗi sáng. Khi phân vân "hôm nay đỏ hơn hôm qua không", ảnh cho câu trả lời rõ hơn trí nhớ.
Gai nhum (cầu gai) đâm vào chân
Nhum sống trên đá và rạn ở vùng nước nông, gai đen dài, giòn. Phần lớn ca bị đâm là do giẫm chân trần hoặc chống tay lên đá khi bị sóng đẩy. Ngay khi bị đâm, bạn sẽ thấy đau nhói, vài chấm đen dưới da — đó có thể là gai còn sót hoặc chỉ là vết sắc tố từ gai, nhìn bằng mắt khó phân biệt.
Việc đầu tiên là lên bờ, đừng đứng tiếp trên bàn chân bị đâm. Gai nằm nông, lộ đầu ra ngoài thì có thể gắp bằng nhíp sạch, kéo theo hướng gai đâm vào. Gai gãy sâu trong da thì đừng rạch, đừng nặn, đừng đập cho gai "vỡ ra" như mẹo truyền miệng: làm vậy dễ đẩy mảnh gai sâu hơn và gây nhiễm trùng.
Nhiều tài liệu sơ cứu khuyên ngâm vùng bị đâm vào nước ấm, nóng ở mức chịu được và không gây bỏng, để giảm đau. Kiểm tra nhiệt độ nước bằng bàn tay lành của người khác, nhất là với trẻ em và người tiểu đường kém cảm giác ở chân. Sau đó rửa sạch, sát khuẩn, băng lại.
Đi khám khi gai đâm gần khớp ngón chân, ngón tay; khi nhiều gai cùng lúc; khi vùng đâm sưng, đỏ, đau tăng sau một hai ngày; khi cử động khớp bị đau, cứng. Gai sót gần khớp đôi khi cần can thiệp của bác sĩ. Cách phòng hiệu quả nhất vẫn là giày lội nước đế dày và thói quen không chống tay lên đá dưới nước.
Sứa chích
Sứa xuất hiện theo mùa và theo dòng nước; có hôm bãi tắm sạch, có hôm vài con trôi dạt vào gần bờ. Người dân, chủ chỗ ở và người lái thuyền thường biết những ngày nào có sứa — hỏi họ trước khi xuống nước là cách phòng đơn giản. Áo bơi tay dài và quần bơi dài giảm đáng kể diện da bị chạm.
Khi bị chích: lên khỏi nước ngay, tránh gãi, tránh chà xát. Dùng nhíp, găng tay hoặc mép một tấm thẻ nhựa để gỡ những sợi xúc tu còn dính trên da, không dùng tay trần. Rửa vùng bị chích bằng nước biển; nhiều hướng dẫn sơ cứu khuyên không dội nước ngọt ngay vì có thể làm các tế bào chích còn sót tiếp tục phóng nọc.
Về giấm: giấm có ích với một số loài sứa nhưng có thể không phù hợp với loài khác; bạn khó biết mình bị loài nào chích. Không chắc thì làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế tại chỗ. Ngâm vùng bị chích vào nước ấm ở mức chịu được, sau khi đã gỡ hết xúc tu, được nhiều tài liệu khuyên để giảm đau.
Những mẹo như đắp cát, chà rượu, tiểu lên vết chích không có cơ sở và có thể làm nặng thêm. Phần lớn vết sứa chích gây đau rát, nổi lằn đỏ rồi dịu dần. Dấu hiệu cần cấp cứu: khó thở, tức ngực, sưng môi mặt, nổi mẩn toàn thân, chóng mặt, ngất, đau dữ dội lan rộng, hoặc người bị chích là trẻ nhỏ có vùng chích lớn. Gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.
Bảng nhanh: làm gì, đừng làm gì
Bảng tóm lược để bạn chụp màn hình lưu trong điện thoại trước khi ra biển.
| Vết thương | Nên làm | Đừng làm | Đi khám khi |
|---|---|---|---|
| Trầy đá, cắt san hô | Rửa nhiều nước sạch, gắp mảnh vụn nông, băng sạch | Để nguyên cát, ngâm biển tiếp ngay | Sâu, há miệng, sưng đỏ lan, sốt |
| Gai nhum | Lên bờ, gắp gai lộ đầu, ngâm nước ấm vừa phải, rửa sạch | Rạch, nặn, đập gai | Gần khớp, nhiều gai, sưng đau tăng |
| Sứa chích | Gỡ xúc tu bằng dụng cụ, rửa nước biển, ngâm nước ấm vừa phải | Chà cát, chà rượu, gãi | Khó thở, sưng mặt, ngất, đau lan rộng |
| Bị cá có gai, ốc lạ đâm | Ra khỏi nước, ngâm nước ấm vừa phải, đi khám | Tự xử lý rồi chơi tiếp | Gần như luôn nên khám |
Dòng cuối dành cho trường hợp hiếm hơn: một số loài cá sống ở rạn có gai độc, một số loài ốc có vỏ đẹp có ngòi độc. Nguyên tắc phòng là không chạm, không bắt, không nhặt sinh vật sống dưới nước; khi đã bị đâm mà đau dữ dội bất thường thì đi khám, không chờ.
Phòng ngay từ lúc xuống nước
Giày lội nước. Đế dày, ôm chân, không tuột khi bơi. Đây là món đồ rẻ mà chặn được phần lớn vết nhum và trầy đá.
Áo bơi tay dài, quần dài. Giảm vết trầy khi bị sóng đẩy vào đá, giảm diện tích da bị sứa chạm, lại chống nắng.
Đừng đứng trên rạn. Khi mỏi, nổi ngửa hoặc ra chỗ cát để nghỉ; đứng lên rạn vừa hại san hô vừa dễ bị cắt.
Xuống nước ở chỗ có lối cát. Những bãi phải leo qua đá trơn mới tới chỗ tắm thì đi chậm, ba điểm tựa, không chạy nhảy.
Hỏi người địa phương. Hôm nay có sứa không, chỗ nào nhiều nhum, bãi nào sóng xô vào đá — câu trả lời của người sống ở đó luôn cập nhật hơn mọi bài viết.
Mang túi sơ cứu nhỏ. Nước muối, gạc, nhíp, băng chống nước, găng tay trong túi chống nước — đủ để xử lý tại chỗ trước khi về.
Sau khi bị thương: còn chơi tiếp được không
Vết trầy nhỏ đã rửa sạch, băng chống nước, không đau nhiều thì phần lớn người vẫn đi chơi tiếp được, chỉ nên hạn chế ngâm nước lâu trong một hai ngày đầu và rửa lại ngay khi lên bờ. Vết cắt san hô, gai nhum ở lòng bàn chân thì nên nghỉ xuống nước một thời gian: đi lại nhiều trên vết thương ở bàn chân, lại mang giày ướt, là cách nhanh nhất để vết thương sưng.
Đây cũng là lúc lịch trình linh hoạt phát huy tác dụng. Một buổi lặn bị huỷ có thể đổi thành buổi chạy xe ngắm cảnh, ngồi quán cà phê nhìn ra biển, ra chợ cá buổi sáng, hay đi chụp ảnh hoàng hôn trên bờ. Đi nhóm thì đừng để người bị thương ngồi một mình ở chỗ ở cả ngày; xếp lại kế hoạch cho phù hợp với người yếu nhất.
Nếu có mua bảo hiểm du lịch, giữ lại hoá đơn, giấy khám, toa thuốc ở cơ sở y tế trên đảo để làm hồ sơ. Ghi lại thời gian, địa điểm bị thương. Điều khoản cụ thể của từng gói bảo hiểm mỗi nơi một khác — đọc kỹ trước chuyến đi xem có loại trừ hoạt động lặn, đi thuyền nhỏ hay không.
Về tới đất liền mà vết thương vẫn chưa lành hẳn, hoặc mới bắt đầu sưng đỏ sau vài ngày, thì đi khám ở nơi bạn sống và nói rõ vết thương bị ở biển, do san hô hay do gai nhum. Thông tin đó giúp bác sĩ chọn hướng xử lý phù hợp hơn với vết thương nhiễm từ môi trường biển.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tiểu lên vết sứa chích như nhiều người vẫn làm không?
Không nên. Mẹo này không có cơ sở và nước tiểu không sạch. Hãy gỡ xúc tu bằng dụng cụ, rửa bằng nước biển, ngâm nước ấm ở mức chịu được, theo dõi; có dấu hiệu khó thở, sưng mặt, ngất thì đi cấp cứu ngay.
Gai nhum còn trong chân có tự tiêu được không?
Một số mảnh gai nhỏ, nông có thể được cơ thể đẩy ra dần, nhưng không nên mặc định như vậy. Gai gần khớp, nhiều gai, hay vùng bị đâm sưng đau tăng sau một hai ngày thì cần được bác sĩ khám để xử lý đúng.
Vết cắt san hô bao lâu thì lành?
Tuỳ độ sâu và cách chăm sóc; vết cắt san hô thường lâu lành hơn vết xước thông thường vì hay sót mảnh vụn và dễ nhiễm trùng. Rửa kỹ ngay từ đầu, giữ khô sạch, theo dõi mỗi ngày; vết thương không cải thiện thì đi khám.
Bị thương rồi có được bôi kem chống nắng lên vết thương không?
Không nên bôi kem chống nắng trực tiếp lên vết thương hở. Che vùng đó bằng băng hoặc quần áo khi ra nắng. Khi vết thương đã kín miệng, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ loại sản phẩm phù hợp để bảo vệ da non.
Trẻ em bị sứa chích thì xử lý khác người lớn thế nào?
Các bước sơ cứu giống nhau, nhưng trẻ nhỏ có diện tích da ít hơn nên vùng chích lớn ảnh hưởng nhiều hơn. Trẻ đau nhiều, khóc không dứt, vùng chích rộng hoặc có bất kỳ dấu hiệu khó thở, li bì nào thì đưa đi khám ngay.
Bị thương ở biển có cần tiêm phòng uốn ván không?
Tuỳ tình trạng vết thương và lịch tiêm phòng trước đây của bạn. Vết thương sâu, bẩn, hoặc bạn không nhớ lần tiêm gần nhất thì nên đi khám để nhân viên y tế quyết định, không tự đoán.