Gặp cát trên mặt đường khi chạy xe máy: giảm tốc trước khi bánh xe chạm cát, đi qua với xe đứng thẳng, ga đều, không phanh gấp và không bẻ lái trong lớp cát; nếu cát nằm ở khúc cua, vào cua thật chậm với góc nghiêng nhỏ nhất có thể. Cát trên nền bê tông trơn hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Ở Phú Quý, gió thổi cát từ bãi biển, từ ruộng cát và những khu đất trống lên mặt đường, nhất là sau những ngày gió mạnh. Lớp cát mỏng phủ trên mặt bê tông nhẵn hoạt động như vô số viên bi nhỏ dưới bánh xe. Ở khúc cua hay khi phanh gấp, bánh xe mất bám, xe đổ trước khi người lái kịp phản ứng.
Té xe vì cát hiếm khi là cú ngã nặng nếu bạn chạy chậm, nhưng trầy xước rất hay gặp, và trên đảo vết thương dính cát muối lâu lành. Bài này đi vào kỹ năng nhận ra và xử lý.
Vì sao lớp cát mỏng lại nguy hiểm hơn đống cát dày
Một đống cát dày trên đường thì ai cũng thấy và tự giảm tốc. Lớp cát mỏng mới là cái bẫy: chỉ vài milimét, cùng màu nhạt với mặt bê tông, nhìn từ xa gần như không thấy. Khi bánh xe lăn qua, những hạt cát khô lăn dưới lốp, giảm độ bám đáng kể. Nếu xe đang đi thẳng và ga đều, bạn có thể chỉ thấy bánh xe hơi "trôi" một chút. Nếu đang nghiêng vào cua hay đang bóp phanh mạnh, bánh xe trượt ngang.
Mặt đường bê tông trên đảo thường khá nhẵn, càng làm cát dễ lăn. Cát ướt sau mưa thì bám hơn cát khô một chút, nhưng nếu lẫn bùn hay rêu thì lại trơn theo cách khác.
Bánh trước trượt là kiểu nguy hiểm nhất: xe đổ nhanh về một bên, người lái hầu như không kịp chống chân. Bánh sau trượt thì đuôi xe văng, người quen lái có thể giữ lại được nếu không phanh thêm. Phần lớn cú ngã vì cát xảy ra do phanh trước gấp đúng lúc đang ở trên cát hoặc đang nghiêng.
Vì thế nguyên tắc cốt lõi là: làm mọi việc phanh, giảm tốc, chọn hướng TRƯỚC khi vào vùng cát; trong vùng cát, xe càng đứng thẳng và êm càng tốt.
Nhận ra cát từ xa
Màu mặt đường đổi. Một vệt nhạt hơn, ánh vàng hay trắng hơn phần đường xung quanh, nhất là ở mép đường và khúc cua.
Vết bánh xe. Thấy vệt bánh xe in rõ trên mặt đường là có lớp phủ mềm, thường là cát.
Vị trí quen. Đoạn đường sát bãi biển, cạnh ruộng cát, chỗ trũng nơi nước mưa dồn cát về, chân dốc, chỗ đường giao với lối xuống bãi.
Sau gió lớn. Sáng sau một đêm gió mạnh, nhiều đoạn ven biển có thể phủ cát mới mà hôm qua còn sạch.
Xe trước chạy chậm, lượn tránh. Người đảo biết chỗ có cát và tự né. Thấy xe trước đi chậm lại, chọn vệt đường riêng, bạn cũng nên làm theo.
Ánh nắng thấp. Buổi sáng sớm và chiều muộn, nắng xiên làm hạt cát có bóng, dễ thấy hơn giữa trưa. Giữa trưa phải nhìn kỹ hơn.
Đi qua một vùng cát trên đường thẳng
Phần lớn tình huống cát trên đảo là đoạn đường thẳng có lớp cát mỏng. Làm theo trình tự này thì gần như không có gì đáng lo.
- Thấy cát từ xa, nhả ga và phanh nhẹ cả hai phanh khi bánh xe còn trên mặt đường sạch.
- Trước khi vào cát, nhả hẳn phanh, xe đứng thẳng, tay lái thẳng.
- Đi qua với ga nhẹ và đều. Ga đều giữ bánh sau đẩy xe đi tới, ổn định hơn thả trôi hay rồ ga.
- Nhìn về phía cuối vùng cát, nơi đường sạch, không nhìn xuống bánh xe.
- Không bẻ lái, không phanh gấp khi đang trên cát. Nếu cần đổi hướng, đổi rất nhẹ, từ từ.
- Ra khỏi vùng cát, kiểm lại phanh nhẹ một lần để chắc không có cát kẹt vào phanh, rồi mới tăng tốc trở lại như bình thường.
Nếu vùng cát có một vệt bánh xe sạch hơn, đi theo vệt đó. Người đi trước đã ép cát sang hai bên, vệt bánh xe thường bám hơn phần còn lại. Nếu vùng cát dày tới mức bánh xe lún, xuống xe dắt qua là cách nhanh và an toàn nhất; vài bước chân không đáng gì so với một cú ngã giữa đường, rồi phải lau cát khỏi xe thuê trước khi trả.
Cát ở khúc cua: chỗ đáng sợ nhất
Ở khúc cua, xe phải nghiêng để đổi hướng, và lực bám bánh xe đang được dùng cho việc giữ xe không trượt ngang. Thêm một lớp cát là lực bám ấy giảm đột ngột, trong khi người lái thường không nhận ra cho tới khi bánh xe đã bắt đầu trôi. Đây là kiểu ngã hay gặp nhất của khách thuê xe trên đảo: vào cua với tốc độ quen ở phố, gặp cát ở giữa cua, bánh trước trôi ra ngoài.
Cách phòng là coi mọi khúc cua khuất ven biển như có cát cho tới khi thấy rõ là không. Giảm tốc trên đoạn thẳng trước cua, xong việc phanh trước khi bắt đầu nghiêng. Vào cua chậm, góc nghiêng nhỏ, đi theo đường cua rộng nhất có thể trong làn mình. Nếu thấy cát nằm ở phía trong cua, đi lệch ra phía ngoài trong làn; nếu cát nằm khắp, dựng xe đứng thẳng hơn, đi chậm hơn nữa.
Ở khúc cua đang nghiêng mà thấy cát phía trước, đừng phanh trước gấp. Nhả ga nhẹ, dựng xe đứng lên một chút nếu còn đường, phanh sau nhẹ. Đây là lúc tốc độ vào cua quyết định tất cả; chạy chậm từ đầu thì không phải làm gì đặc biệt.
Khúc cua có cát và gió ngang cùng lúc là tổ hợp khó nhất. Ở những chỗ như vậy, không có gì xấu hổ khi đi rất chậm, chống chân nếu cần.
Phanh trên đường có cát: những điều nên và không
Phanh là thao tác hay sai nhất khi gặp cát.
- Nên: phanh xong trước khi vào cát. Quãng đường sạch phía trước vùng cát là chỗ để phanh.
- Nên: dùng cả hai phanh nhẹ, đều, phanh sau nhiều hơn một chút khi mặt đường có cát lẫn.
- Nên: nếu bắt buộc phải phanh trên cát, phanh nhẹ, tăng dần, xe đứng thẳng.
- Không: bóp phanh trước gấp trên cát. Bánh trước khoá cứng là trượt.
- Không: phanh và bẻ lái cùng lúc trên cát.
- Không: đạp chân xuống đất để "phanh" khi xe đang chạy. Chân chạm cát trượt theo, dễ trẹo cổ chân.
- Nếu xe có hệ thống chống bó cứng phanh, nó giúp nhiều nhưng không thay được việc giảm tốc trước; trên cát rời, bánh xe vẫn có thể trượt.
- Không: rồ ga mạnh để "vượt nhanh qua cát". Bánh sau quay trượt, đuôi xe văng.
Hầu hết người lái xe máy ở phố quen phanh trước mạnh vì nó hiệu quả trên mặt đường sạch. Trên đảo, nên tập lại thói quen phanh sớm, phanh nhẹ, phanh khi xe thẳng. Sau vài ngày, nó trở thành phản xạ, và về lại thành phố bạn sẽ thấy mình lái êm hơn.
Khi xe bắt đầu trượt
Nếu bánh sau trượt nhẹ, đuôi xe lệch sang một bên: nhả phanh sau, giữ tay lái hướng về phía muốn đi, không giật ga. Bánh sau thường bám lại khi ra khỏi cát. Đa số người lái xe máy có phản xạ bóp mạnh hơn khi thấy trượt; đó là lúc cần làm ngược lại.
Nếu bánh trước trượt, khả năng giữ được xe thấp hơn nhiều, nhất là khi đang nghiêng. Điều quan trọng là cách ngã: buông xe ra, không cố giữ xe bằng chân, để xe trượt đi và người lăn theo hướng ngược lại nếu có thể. Áo dài tay, quần dài, giày kín và mũ cài quai sẽ làm khác biệt lớn ở đây.
Sau khi ngã, tắt máy, kiểm người trước rồi kiểm xe. Dắt xe vào lề, không đứng giữa đường. Vết trầy dính cát cần rửa sạch bằng nước sạch, không để cát lại trong vết thương; vết sâu, chảy máu nhiều, nghi gãy xương, đau đầu hay choáng sau ngã cần đến cơ sở y tế ngay.
Trang phục giảm hậu quả khi ngã trên cát
Áo dài tay. Ngã vì cát thường là trượt ngang, da tay và khuỷu tay chà xuống bê tông. Một lớp áo mỏng giảm đáng kể vết trầy.
Quần dài mỏng. Nắng nóng làm người ta chọn quần đùi, nhưng đầu gối là chỗ hay bị trầy nhất.
Giày kín hoặc dép quai hậu. Dép tông tuột khỏi chân khi chống xuống, ngón chân chà đường.
Găng tay mỏng. Phản xạ tự nhiên khi ngã là chống tay. Găng tay mỏng bảo vệ lòng bàn tay, lại chống nắng mu bàn tay.
Mũ cài quai. Ngã chậm vẫn có thể va đầu vào mép đường hay hàng rào đá. Mũ chỉ bảo vệ khi còn trên đầu.
Kính che mắt. Cát bay lên mắt khi xe phía trước chạy qua vùng cát làm bạn nhắm mắt đúng lúc cần nhìn. Kính râm ban ngày, kính trong hay kính chắn mũ khi trời tối.
Túi nhỏ sơ cứu dưới cốp. Một chai nước sạch, vài miếng băng dán, gạc và dung dịch sát khuẩn. Rửa sạch cát khỏi vết trầy ngay tại chỗ tốt hơn nhiều so với đợi về tới chỗ ở.
Cát đổi theo mùa, theo trận gió, theo trận mưa
Lượng cát trên mặt đường không cố định. Mùa gió mạnh, gió thổi cát từ bãi và ruộng lên đường liên tục; đoạn hôm qua sạch, sáng nay có thể phủ một lớp mỏng. Đặc biệt ở sườn đảo đang đón gió, những đoạn sát bãi có thể có cát gần như mỗi ngày. Mùa gió đổi chiều, cát lại về những chỗ khác.
Sau mưa giông, nước chảy tràn cuốn cát, đất, sỏi về những chỗ trũng, chân dốc, chỗ đường giao với lối xuống bãi. Những vệt cát lẫn bùn này có khi còn lại vài ngày sau mưa, trơn hơn cát khô.
Ở các đoạn đang có công trình, xe chở vật liệu làm rơi cát xây dựng, đá dăm trên đường. Loại này thường thành vệt dài, dày hơn cát gió.
Vì vậy đừng dựa hoàn toàn vào trí nhớ "hôm qua đoạn này sạch". Mỗi buổi, nhìn lại mặt đường như lần đầu, nhất là ở khúc cua và chân dốc. Người dân trên đảo cũng làm vậy; họ chạy nhanh trên đoạn thẳng nhưng luôn chậm lại ở những chỗ cát hay về.
Nếu bạn ở đảo nhiều ngày, hãy coi buổi sáng đầu tiên sau mỗi trận gió lớn hay mưa giông như một buổi "đọc lại đường": chạy chậm hơn thường lệ trên tuyến quen, để ý xem cát đã về những chỗ nào mới. Sau đó bạn lại có thể đi với nhịp bình thường, biết rõ chỗ nào cần chậm.
Câu hỏi thường gặp
Cát ướt sau mưa có trơn hơn cát khô không?
Cát ướt thường nén lại và bám hơn cát khô một chút, nhưng mặt đường ướt nói chung trơn hơn, và cát lẫn bùn hay rêu ở chỗ trũng có thể rất trơn. Sau mưa, coi mọi đoạn có cát hay đất là trơn, giảm tốc và tránh phanh gấp.
Xe tay ga bánh nhỏ có dễ trượt trên cát hơn không?
Bánh nhỏ dễ bị ảnh hưởng bởi cát và ổ gà hơn bánh lớn, nên người chạy xe tay ga bánh nhỏ càng cần giảm tốc sớm. Tuy vậy, kỹ năng và tốc độ vẫn là yếu tố chính; xe bánh lớn chạy nhanh vào cua có cát vẫn trượt như thường.
Có nên chạy xe máy xuống bãi cát không?
Không nên. Xe máy thông thường lún và trượt trên cát bãi, dễ đổ, cát vào xích và phanh, mà xe là xe thuê. Nhiều bãi còn là nơi người dân phơi lưới, kéo thuyền. Đỗ xe trên đường hay chỗ đất cứng rồi đi bộ xuống bãi.
Té xe nhẹ vì cát thì có cần đi khám không?
Vết trầy nông, tỉnh táo, cử động bình thường thì rửa sạch, sát khuẩn, theo dõi. Nhưng vết thương sâu, còn cát hay sạn bên trong, sưng đau nhiều, đau đầu, buồn nôn, choáng sau va đầu thì cần đến cơ sở y tế. Vết thương dính nước biển, cát dễ nhiễm trùng nếu không được làm sạch kỹ.
Làm sao biết đoạn đường nào hay có cát?
Hỏi người cho thuê xe hoặc chủ nhà, họ biết những đoạn sát bãi và chỗ trũng hay có cát. Ngoài ra, để ý vết bánh xe và màu mặt đường. Sau một hai ngày chạy, bạn sẽ thuộc những chỗ cát hay về trên tuyến mình đi lại.